Είχα πρωτοακούσει γι' αυτό το βιβλίο και τη συγγραφέα του, τη Δανή Όλγα Ράουν, πριν κάποια χρόνια, όταν Οι υπάλληλοι βρέθηκαν στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Booker 2021. Πρόσφατα, κυκλοφόρησαν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ίκαρος σε μεταφραστική φροντίδα τού Σωτήρη Σουλιώτη.
Μια ειδική επιτροπή εξετάζει το σύνολο των εργαζομένων, ανθρώπων και ανθρωποειδών, στο Πλοίο Έξι Χιλιάδες, έτη φωτός μακριά από τη γη, με αφορμή κάποια ανωμαλία ή παρέκκλιση του αρχικού σχεδιασμού. Το υβριδικά αποσπασματικό αυτό μυθιστόρημα αρθρώνεται από μέρη των ανώνυμων, σηματοδοτημένων με απλή αρίθμηση, μαρτυριών του πληρώματος. Ειδολογικά, με ισχυρή βεβαιότητα, θα το κατέτασσε κανείς στη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας, που έχει, πάντοτε είχε, την τάση να λειτουργεί ως ένα εναλλακτικό ρεαλιστικό εργαστήρι, οικείο και ανοίκειο για τον αναγνώστη, ιδιαίτερα τον συσκαιρινό της συγγραφής.
Υπάρχουν ιδέες-ευρήματα που κατά ένα μεγάλο ποσοστό καθορίζουν την πλοκή και τα πρόσωπα, με μια διάθεση μαξιμαλιστική και τη φιλοδοξία να δημιουργήσουν έναν ολόκληρο κόσμο. Υπάρχουν και ιδέες-ευρήματα που λειτουργούν με έναν πιο μινιμαλιστικό τρόπο, μια συνθήκη, μια λεπτή μεμβράνη που περικλείει την πλοκή και τα πρόσωπα, που κυρίως επιτείνουν την ατμοσφαιρικότητα και συντελούν στο ενδοκειμενικό κλίμα. Οι υπάλληλοι ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία, ο σκοπός και η καθημερινότητα του Πλοίου Έξι Χιλιάδες συντίθεται έμμεσα και σταδιακά μέσα από τις απρόσωπες και σχετικά ψυχρές μαρτυρίες. Καθώς τα κομμάτια σιγά σιγά παίρνουν τη θέση τους, ο αναγνώστης αργά και σταθερά εικονοποιεί και κατανοεί τη συνθήκη.
Η Ράουν κάνει ιδανική χρήση της ιδέας-ευρήματος, χωρίς να αυτοεγκλωβίζεται την αξιοποιεί. Πρόσθετο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προμετωπίδα ευχαριστίας στην καλλιτέχνιδα Λέα Γκουλντίτε Έστερλουντ για τις εγκαταστάσεις και τα γλυπτά της, ωδή στο άγνωστο πού και πώς η έμπνευση εμφανίζεται και επενεργεί γονιμοποιητικά. Η λογοτεχνία επιστημονικής λογοτεχνίας είθισται να σημαίνει ένα καμπανάκι κινδύνου, μια προειδοποίηση και όχι προφητεία των επερχόμενων, η καλή λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας με έναν τρόπο διακριτικό, όχι προφανή, υπαινικτικό και όχι υπό το πρίσμα μιας στείρας πολιτικής στράτευσης, επιτρέπει στη φαντασία του αναγνώστη, στο ευρύτερο σύστημα πρόσληψής του, να λειτουργήσει εν μέρει αυτόνομα, να συνάψει τις δύο πραγματικότητες, να διακρίνει τις αναλογίες. Σε καμία περίπτωση δεν είναι μειονέκτημα ο χειρισμός της συγγραφέα, δεν είναι πως δεν έχει τις απαντήσεις για τα ερωτήματα που προκύπτουν, δεν είναι η ιδέα-εύρημα ένας ναός, αλλά μια διαδρομή προσκυνήματος, μια επικράτεια απόκοσμη και ανοίκεια, ταυτόχρονα, παράδοξα, ίσως και όχι, γνώριμη, διαμορφωμένη από ερωτήματα και αγωνίες, χωρίς να προσφέρει αφειδώς ψευδοβεβαιότητες ανακούφισης.
Με την τεχνητή νοημοσύνη σε μια λεωφόρο χωρίς όριο ταχύτητας, αυτό που φανταζόμασταν πριν πέντε χρόνια είναι πια αιώνες μακρινό. Ο αφαιρετικός και υπαινικτικός τρόπος της Ράουν επιτρέπει στο μυθιστόρημα να επιζήσει της επέλασης, ακριβώς γιατί δεν συγκεκριμενοποιεί, επιτείνοντας με την ψυχρότητα των μαρτυριών και το μπέρδεμα ανθρώπινου και τεχνικού υποκειμένου τη ροπή της απομάκρυνσης από τον αναλογικό φυσικό κόσμο σε μια πραγματικότητα ψηφιακής και τεχνολογικής κυριαρχίας. Έτσι, τα ψήγματα και οι υποψίες συναισθήματος, διασκορπισμένα στην επικράτεια των μαρτυριών, απόρροια της μνήμης ή του αλγόριθμου, αναδύονται και με τον τρόπο τους τρομοκρατούν τον αναγνώστη, υπενθυμίζοντάς του με πόση ευκολία η εικονική πραγματικότητα ναρκώνει και μας αφήνει συναισθηματικά απροστάτευτους.
Ωστόσο, το σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, που πετυχαίνει η Ράουν και αποδίδεται ικανοποιητικά στη μετάφραση είναι η αφηγηματική ποιητικότητα, μια γλώσσα αλλόκοτη και χωρίς φτιασίδια, μια γλώσσα στέρεη, ακριβής, μια εταιρική διάλεκτος ανάκρισης, με τους ανακριτές στο σκοτάδι, που ξεπερνά την ίδια την αρχική ιδέα-εύρημα, και αποδεικνύεται καθοριστική για τη συνολική λειτουργία της κατασκευής, οριακής και αρχικά δυσνόητης ως προς τη χρησιμότητα και τη λειτουργία της. Ποίηση όπως εκείνη των ορόσημων του είδους της επιστημονικής φαντασίας, ποίηση που συχνά αποτυπώνεται υπέροχα στις κινηματογραφικές της μεταφορές, ποίηση σε μορφή πάγου, που προκαλεί αυτό το μεικτό και αντιθετικό συναίσθημα ηδονής-πόνου στην επαφή με το δέρμα, ποίηση που φιλοδοξεί να ανθίσει σε έναν μη τόπο αποστειρωμένο και πλήρως ελεγχόμενο όπως ένα επανδρωμένο διαστημικό πλοίο με το πλήρωμα να αποτελείται από ανθρώπους και ανθρωποειδή, με τα όρια και τις διαφορές μεταξύ τους ολοένα και να γίνονται δυσδιάκριτα. Ονειρεύονται οι άνθρωποι το ανθρώπινο;
(πρωτοδημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου