Επικράτηση - Nina Allan

Φαινομενικά και μόνο η λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας αποτυπώνει ένα δυσοίωνο μέλλον, αντανακλά ένα παρόν που δεν μοιράζει ελπίδες και υποσχέσεις, την προέκταση ενός παρελθόντος μάλλον ανησυχητικού, απαιτεί έναν ιδιότυπο ρεαλισμό, μια απόπειρα αποκρυπτογράφησης, την ανάγκη ύπαρξης ενός σχεδίου, τι και αν καταστροφικού, αίτιο και αιτιατό, ματαιότητα και παραδοξότητα, ένστικτα, συναισθήματα, φόβους και ελπίδες, καμπανάκια και επισημάνσεις, προπαντός όχι προφητικού, πολιτικού σαφέστατα ναι, κοινωνικού, ανθρωπολογικού, οικονομικού, σίγουρα, όλα αυτά κάπως μαζί, να συμβαίνουν ταυτόχρονα. Δεν είμαι φαν του είδους, αν με ρωτήσει κανείς, αυτό θα του πω, πως δεν είμαι φαν του είδους, ύστερα, εκείνος ή εγώ, μια ματιά στη στοίβα με τα διαβασμένα, να ένα, να ακόμα ένα κ.τ.λ., περισσότερα όσο περνάει ο καιρός, ίσως γιατί μεγαλώνοντας η έννοια του ρεαλισμού μετατοπίζεται, μετασχηματίζεται μέσα μου, ίσως γιατί οι συμβάσεις της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας είναι σχεδόν παιδικές σε σχέση με τις εξελίξεις εκεί έξω, ίσως απλά να μεγαλώνω και να θέλω και εγώ να αρχίσω να λέω πως πια οι εποχές είναι σκατά και το μέλλον σκατότερο, πάνε τα καλά τα χρόνια, όπως και να έχει διαβάζω περισσότερη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας.

Μόνο η ελευθερία είχε σημασία, αυτή και η γνώση της αλήθειας. Ο Φρανκ δεν την έβρισκε μ' αυτή καθ' αυτήν την παραβίαση των κανόνων, όπως συνέβαινε με κάποιους φίλους του. Ο Φρανκ αντιμετώπιζε τους κανόνες και τους νόμους σαν νήματα απόψεων, άλλα σωστά και άλλα λανθασμένα. Ακολουθούσε δίχως κανένα πρόβλημα όσα είχαν λογική, όσα όμως δεν είχαν (με τα λόγια του Καρλ Μαρξ) τα έβλεπε ως μέρος ενός συστήματος καταπίεσης στο οποίο έπρεπε να αντιταχθεί. [...] Σαν τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ (BWV 988), όσο περισσότερο διαρκούσε το παιχνίδι τόσο πιο σύνθετο γινόταν, τόσο πιο έντονο.

Η Επικράτηση είναι το πρώτο βιβλίο της Νίνα Άλαν (Λονδίνο 1966) που μεταφράζεται στα ελληνικά, οι εκδόσεις Πόλις έχουν παράδοση στη σύσταση καλής λογοτεχνίας, και αυτή εδώ είναι καλή λογοτεχνία πέρα από οτιδήποτε άλλο, ας ξεκινήσουμε θέτοντας αυτό στο κέντρο της σκηνής.

Ο Φρανκ, ικανός προγραμματιστής, θα φύγει για το Παρίσι να συναντήσει τα μέλη μιας ομάδας με την οποία έχει αναπτύξει ψηφιακή διασύνδεση, μια οργάνωση πολιτική, στα όρια της συνωμοσιολογίας, τα ίχνη του θα χαθούν, η κοπέλα του θα τον αναζητήσει, μια πρώην αστυνομικός θα αναλάβει ιδιωτικά την υπόθεση, ενώ υπάρχει και ένα παλιό βιβλίο, κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 50', που περιγράφει έναν εν εξελίξει πόλεμο από εξωγήινους, και το πάθος για τον Μπαχ, διάχυτο στις σελίδες του μυθιστορήματος.

Αναλογίζομαι το βιβλίο που διάβασα, την πλοκή, τις πλοκές για την ακρίβεια, την επικράτεια στην οποία κινήθηκε η Άλαν, πιάνω στα χέρια μου το βιβλίο, μόλις τριακόσιες πενήντα σελίδες, μόλις για ένα τέτοιο πλουραλιστικό μυθιστόρημα, ένα εγχείρημα φιλόδοξο ως προς τη σύλληψη και ως προς την εκτέλεση, το ταλέντο της συγγραφέα περισσότερο έγκειται στο μοντάζ, στο απαραίτητο υλικό το οποίο θα χρησιμοποιήσει στην τελική σύνθεση, πώς θα κοπούν τα περιττά, όχι τόσο από στιλιστική επιλογή, αλλά από λειτουργική, εδώ εντοπίζεται άλλωστε η δυσκολία, ο κόσμος, οι ήρωες και οι περιπέτειές τους να λειτουργήσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα, ο αναγνώστης να μη χαθεί σε λεπτομέρειες και σύμπαντα, χωρίς ταυτόχρονα το προσφερόμενο να μοιάζει ή να είναι απλοϊκό ως προς τη σύλληψη και την εκτέλεση, αυτή είναι η ισορροπία που πετυχαίνει η Άλαν, κατά τη γνώμη μου, το τελικό μοντάζ στην ιστορία της, μικρή έκταση και όμως βγάζει νόημα και καθηλώνει, καταφέρνει να συμπυκνώσει και να μην αποδειχθεί κρυπτική, να μην αναζητήσει ευκολίες γύρω από τη συσκότιση και το μπέρδεμα.

Ανάμεσα στη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας και της αστυνομικής συναδέλφου της, αναδύεται ένα μυθιστόρημα ιδεών, έντονα πολιτικό, που αντανακλά με ενδιαφέρον τη συγχρονία εντός της οποίας κινείται, αυτός ο ιδιότυπος ρεαλισμός, υπεύθυνος για το γεγονός πως τον αναγνώστη λίγα πράγματα τον ξενίζουν και του φαίνονται ανοίκεια, η Άλαν επισημαίνει, όχι πρωτότυπα, την υπό διαμόρφωση πολιτική συνείδηση, τον ακτιβισμό, την αντίσταση, την κατανόηση του κόσμου εν γένει, θα συμπλήρωνα, χωρίς να πολιτικολογεί και να υποδεικνύει φτηνά, χωρίς να επιθυμεί να προειδοποιήσει, δεν είναι, θέλω να πω, μια στρατευμένα αγκυλωμένη λογοτεχνία αλλά ούτε και μια αναχωρητική και απόμακρη της συγχρονίας. Στον πυρήνα του, ωστόσο, εκείνο που περισσότερο διέκρινα, ίσως γιατί και εμένα με απασχολεί, ίσως γιατί είναι τρομερά και ολοένα και πιο επίκαιρο, είναι η εμπιστοσύνη και όλα τα παραφερνάλια της, το πώς εμπιστευόμαστε κάποιον, κυρίως αυτό, πώς χαρακτηρίζουμε την απόφαση του Φρανκ να φύγει για το Παρίσι, για παράδειγμα. Η Επικράτηση είναι πολλά, χωρίς να κουράζει, χωρίς να φλυαρεί, χωρίς να προσπαθεί, είναι ένα χορταστικό μυθιστόρημα, το οποίο διαβάζεται τροχάδην και λαίμαργα, φέρνοντας στο νου έναν από τους καλύτερους του είδους, τον Ντέιβιντ Μίτσελ.

Ένα ωραίο βιβλίο.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Μετάφραση Άλκηστις Τριμπέρη

Εκδόσεις Πόλις

Ένας χωρισμός - Katie Kitamura

Κλείνοντας το κείμενο για το Οντισιόν, το πρώτο βιβλίο της Κιταμούρα που διάβασα πριν από λίγους μήνες, στάθηκα στον ανησυχασμό που ίσως νιώσει ο αναγνώστης, τόσο κατά τη διάρκεια, όσο και μετά το τέλος της ανάγνωσης, τουλάχιστον αυτό συνέβη σε μένα, αυτό ήταν το κύριο χαρακτηριστικό του βιβλίου αυτού, που περισσότερο από άλλα ένιωσα να ακροβατεί ποιοτικά, άραγε μια περίτεχνη φιγούρα ή μια απάτη, το αναρωτήθηκα, το υποδόρια ανησυχαστικό, το λοξό, το παράξενο, το ανοίκειο σ' ένα περιβάλλον καθ' όλα γνώριμο υπερνίκησε την όποια ένσταση, μου έμεινε αυτό το βιβλίο ως αίσθηση, αυτό το φαινομενικά απλό στην κατασκευή μυθιστόρημα είχε κάτι το δυσδιάκριτα γοητευτικό.

Το Ένας χωρισμός είχε κυκλοφορήσει παλαιότερα από τις εκδόσεις Κέδρος, δεν το είχα διαβάσει. Κυκλοφόρησε ξανά από τις εκδόσεις Διόπτρα, έσπευσα, η ανάμνηση του Οντισιόν με πρόσταξε.

Όταν ο Κρίστοφερ και η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια αποφάσισαν να περάσουν σε στάτους διάστασης μετά από ένα γάμο λίγων χρόνων, εκείνος της ζήτησε να μην το αποκαλύψουν στον περίγυρό τους. Έτσι, όταν η μητέρα του, μη βρίσκοντάς τον, την καλεί στο τηλέφωνο, με έκπληξη την ακούει να της λέει πως έχει πάνω από ένα μήνα να μιλήσει μαζί του και καμία ιδέα δεν είχε για το ταξίδι του Κρίστοφερ στην Ελλάδα, στο πλαίσιο, πιθανότατα, της έρευνας για το βιβλίο που εδώ και χρόνια έγραφε με θέμα τα ταφικά έθιμα ή, χωρίς το ένα να αποκλείει το άλλο, κάποιας γκομενοδουλειάς. Η πεθερά της θα επιμείνει και εκείνη θα δεχτεί να ταξιδέψει στην Ελλάδα, θα βρεθεί στον Γερολιμένα της Μάνης, άδειο από τουρίστες στο τέλος της σεζόν και ενώ οι εκτεταμένες φωτιές έχουν αφήσει πίσω τους μαύρη γη.

Αυτή, εν ολίγοις, είναι η υπόθεση του βιβλίου αυτού. Και ίσως η αναφορά στην υπόθεση να επιτρέπει να διακρίνει κανείς το λοξό, έστω και ελάχιστα, συστατικό της πλοκής εκεί που μια πρακτικά πρώην σύντροφος θα βρεθεί να αναζητεί τον τυπικά σύζυγό της καθ' υπόδειξη της μητέρας του. Δεν στέκομαι σε αυτό το στοιχείο καθόλου με όρους πρωτοτυπίας, αλλά με λοξότητας, ένα μικρό χαλικάκι που αργά ή γρήγορα θα αρχίσει να βρίσκει και να χτυπά καθώς ο μηχανισμός θα κινείται.

Στο Οντισιόν έκανα αναφορά σ' ένα βιβλίο που θεωρώ γενικότερα καθοριστικό, το Πρόσωπα σε απόγνωση της Πάουλα Φοξ, εδώ χωρίς διόλου να τον βλέπω να έρχεται από το βάθος εμφανίστηκε ο Χαβιέρ Μαρίας. Θα φτάσω όμως και σε αυτό.

Για πολλές σελίδες δεν πίστευα πως η κεντρική ιδέα θα διέθετε αρκετή καύσιμη ύλη ώστε να διανύσει διακόσιες και πλέον σελίδες μυθιστορίας, χωρίς να περιέλθει σε τέλμα, ωστόσο κάθε σελίδα που γυρνούσα αχόρταγα μου αποδείκνυε το αντίθετο. Από το Λονδίνο στον Γερολιμένα, η Κιταμούρα προωθεί αργά και σταθερά την ιστορία σε ένα περίκλειστο και ασφυκτικό περιβάλλον, μια τέλεια παγίδα στην οποία τα πρόσωπα, όχι μόνο τα κύρια, βρίσκονται, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνονται, το ίδιο συμβαίνει και με το αναγνωστικό υποκείμενο, που σιγά σιγά υπνωτίζεται και ακολουθεί αυτό που έμοιαζε να είναι κάτι ανάλαφρο, μια ιστορία με αστυνομική εσάνς, μια συζήτηση περί σχέσεων ίσως, λίγο φολκλόρ ακόμα ακόμα, αλλά επ' ουδενί αυτό το εγκεφαλικό κατασκεύασμα στο οποίο βρέθηκε εγκλωβισμένο, όχι εξαιτίας κάποιας ανατροπής, όλα εδώ δίνονται σχετικά εύκολα, η συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να κρατήσει μέσω της αγωνίας τον αναγνώστη της, αλλά να τον εγκλωβίσει μέσα σε αυτή την κατασκευή.

Η εγκεφαλικότητα, η αναλυτική σκέψη, η αποστασιοποίηση, η παρατήρηση συναισθημάτων, γεγονότων και καταστάσεων από πλήθος διαφορετικών γωνιών, η σπειροειδής γραφή, δυσδιάκριτη στην αρχή, ο πρώτος περίγυρος άλλωστε διαθέτει μεγάλη περίμετρο, λίγο να αφαιρεθεί κανείς και δεν θα καταλάβει πως ο πρώτο κύκλος κλείνει και ένας επόμενος ξεκινά και να που βρίσκεται όλο και πιο μέσα, όλο και μικρότερος ο γύρω χώρος. Και κάπου εκεί, τη στιγμή που η αναχώρηση από τον Γερολιμένα πλησίαζε, οι εναρκτήριες φράσεις των έργων του Χαβιέρ Μαρίας άρχισαν να με παρενοχλούν, όπως για παράδειγμα: Δεν θέλησα να μάθω, κι όμως έμαθα ή (ακόμα πιο έντονα) Κανείς δεν σκέφτεται ποτέ πως μπορεί να βρεθεί με μια πεθαμένη στην αγκαλιά του και πως δεν θα ξαναδεί πια το πρόσωπο του οποίου το όνομα θυμάται.

Αν θα έπρεπε να συγκρίνει κανείς τα δύο βιβλία, τότε με ευκολία θα έλεγα πως το Ένας χωρισμός υπερέχει λογοτεχνικά, ωστόσο, και αυτό έχει τρομερό ενδιαφέρον, η λοξότητα του Οντισιόν έχει αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στην αναγνωστική μου μνήμη, χωρίς να είμαι σίγουρος για το πώς ή το γιατί, χωρίς να μου είναι ξεκάθαρο πού πατάει η γραφή της Κιταμούρα μέσα μου και μου προκαλεί αυτή την ανησυχία, αυτό το ανοίκειο παρότι φαινομενικά γνώριμο, παρά τα απλά πρώτα υλικά, είναι ο τρόπος της εν γένει, χωρίς να φωνάζει πως εδώ έχουμε σπουδαία λογοτεχνία, η αυτοπεποίθηση που ωστόσο δεν συνοδεύεται από διάθεση για επίδειξη, κάτι το οποίο σαφέστατα περνάει οργανικά και στην ίδια τη γραφή, στιβαρή και βέβαιη, πετυχαίνοντας να δημιουργήσει ένα ανησυχαστικό υπόστρωμα στην ιστορία, βάσει σχεδίου και όχι τυχαία, και εκεί θεωρώ πως βρίσκεται το κλειδί, η ιστορία δεν είναι η πρόφαση, δεν είναι η αφορμή αλλά είναι το επίκεντρο του μυθιστορήματος, η πλοκή με όλα της τα νήματα, τα πρόσωπα και τα γεγονότα, μια ιστορία που μοιάζει και ίσως είναι χιλιοειπωμένη, δύο εραστές που αποφάσισαν να ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους και οι δρόμοι τους ήρθαν να συναντηθούν ξανά, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, και αυτό έχει τεράστια σημασία χωρίς να αποτελεί την ίδια στιγμή μια αναμασημένη τροφή. 

Στο Ένας χωρισμός σημασία δεν έχει μόνο το πώς αλλά και το τι, παρότι συχνά πυκνά στέκομαι στο πρώτο μέρος ως το πλέον σημαντικό, ενίοτε υπάρχουν και εξαιρέσεις.

Ξεκινάω να κλείσω το κείμενο αυτό και όλο νιώθω πως θέλω να προσθέσω κάτι ακόμα, μια αποποίηση ευθύνης, ίσως γιατί είναι και εδώ έντονο αυτό το δίπτυχο, περίτεχνη φιγούρα ή απάτη, ίσως γιατί στη λογοτεχνία της Κιταμούρα κάπως νιώθω άβολα και εκτός των βεβαιοτήτων μου, και όχι μόνο αυτό, αλλά έχοντας πληγεί με ανεξίτηλο υλικό, χωρίς να μπορώ να αντιληφθώ σίγουρα και ξεκάθαρα πώς ακριβώς συνέβη αυτό, φοβάμαι πως μπορεί να είμαι θύμα μιας απάτης, εξού και η διάθεση για μια αποποίηση ευθύνης, την οποία και περιλαμβάνω για μελλοντική χρήση, όταν κάποτε, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, αν και μάλλον τυχαία, θα επιστρέψω στο κείμενο αυτό, τότε ίσως η περαιτέρω απόσταση να μου επιτρέψει μια πιο καθαρή ματιά και αυτή είναι μια σημείωση για εκείνη την επιστροφή.

υγ. Για το Οντισιόν περισσότερα μπορείτε να βρείτε εδώ. Για τα Πρόσωπα σε απόγνωση εδώ, για το Καρδιά τόσο άσπρη εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Γιώργος Μαραγκός

Εκδόσεις Διόπτρα

Οντισιόν - Katie Kitamura

Υπάρχουν κάποια βιβλία που, μέσα στα χρόνια, αποδεικνύονται καθοριστικά για το λογοτεχνικό ποτάμι. Και ίσως διαισθητικά ο αναγνώστης να το νιώθει, όμως μόνο τα επόμενα βιβλία στο μονοπάτι επιβεβαιώνουν εκείνη την, αρχικά αυθαίρετη, υποψία ή επιτρέπουν στη λήθη να κυριαρχήσει. Έτσι, προχωρά και εμπλουτίζεται η ιστορία της λογοτεχνίας. Ένα τέτοιο βιβλίο θεωρώ πως είναι το ολιγοσέλιδο μυθιστόρημα της Πάουλα Φοξ, Πρόσωπα σε απόγνωση, που κυκλοφόρησε το 1970. Ο ήπιος και υπομονετικός τρόπος τής συγγραφέα να παρατηρήσει μια ελάχιστη ρωγμή στη ζωή ενός προνομιούχου ζευγαριού, χωρίς εξάρσεις και φωνές, όπως η ίδια η ζωή επίσης συχνά αποφεύγει. Διαβάζοντας το βιβλίο της Κέιτι Κιταμούρα, σκεφτόμουν το βιβλίο της Φοξ, ένα υποκειμενικό, τι άλλο, νήμα αναδύθηκε.

Με το Οντισιόν η Κιταμούρα έφτασε μέχρι τη Βραχεία Λίστα του Βραβείου Μπούκερ 2025. Η συγγραφέας επιλέγει μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση, δίνει τον λόγο σε μια ηθοποιό, που ζει με τον σύντροφό της, συγγραφέας εκείνος, σε ένα άνετο σπίτι στη Νέα Υόρκη. Ένας πετυχημένος ρόλος, παρότι μικρός, αποδείχθηκε καθοριστικός για την καριέρα της. Βρίσκεται σε πρόβες για μια επόμενη παράσταση, δεν είναι σίγουρη πως έχει καταφέρει να ξεκλειδώσει το κείμενο, τη συγγραφική σκέψη, τη σκηνοθετική επιθυμία, η πρεμιέρα πλησιάζει ανησυχητικά και εκείνη είναι χαμένη σε ένα άγχος πότε δημιουργικό και πότε καθηλωτικό. Ένας νεαρός άντρας, μέλος της παραγωγής, θα της ζητήσει να πιουν έναν καφέ. Εκεί θα της ανακοινώσει πως πιστεύει πως είναι γιος της. Μπορεί να είναι σίγουρη πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει, μπορεί να σκεφτεί πώς δημιουργήθηκε αυτή η παρεξήγηση, πως είχε έναν γιο και τον έδωσε για υιοθεσία, πώς μια δημοσιογράφος παραποίησε τα λόγια της σε μια συνέντευξη.

Η βεβαιότητα είναι η μια πλευρά της όχθης, η απέναντι είναι εκείνη του τι θα συνέβαινε εάν. Η Κιταμούρα επιλέγει έναν παράδοξο τρόπο για να εξετάσει αυτή την εναλλακτική επικράτεια, χωρίζει το μυθιστόρημα σε δύο μέρη, διατηρεί κάποιες σταθερές, μεταβάλλει κάποιες άλλες. Μέρος της πλοκής η ιστορία μιας παράστασης, οι πρώτες επαφές, η ανάγνωση, η συμφωνία, οι πρόβες, η ένταση, η πρεμιέρα, η επιτυχία ή μη, το κατέβασμα της παράστασης, βιαστικό ή μεταχρονολογημένο εξαιτίας ενός θριάμβου. Το επάγγελμα της ηθοποιού, ειδικά κατά την περίοδο εκείνη που κάποια βράδια ενδύεται τη ζωή κάποιου άλλου προσώπου, για να γυρίσει ύστερα στο σπίτι της, στη δική της ζωή, με τα απρόοπτα και τις απαιτήσεις της, μοιάζει ιδανικό για την ανατομική μελέτη του διαχωρισμού αυτού.

Επιλέγοντας την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, η Κιταμούρα επισημαίνει και στρέφει το βλέμμα της σε ένα ακόμα χαρακτηριστικό της ηθοποιού, εκείνου που την καθιστά αντικείμενο παρατήρησης από δεκάδες μάτια σε κάθε παράσταση. Δεν είναι ακριβώς συγγραφικό τέχνασμα, αλλά ως τέτοιο λειτουργεί ενισχυτικά σε αυτή την εσωστρεφή αφήγηση, έτσι όπως οι σκέψεις και τα συναισθήματα της αφηγήτριας συσσωρεύονται. Μπορεί το διακύβευμα, το καταλυτικό γεγονός να μην είναι από μόνο του σημαντικό, καθότι αυθαίρετο και απίθανο, εντούτοις χαρίζει μια χαραμάδα για να εισέλθει εκείνη σε μια επικράτεια εναλλακτικής πραγματικότητας, και μάλιστα σε μια στιγμή που εκείνη η μη απόφαση έχει πάψει να την απασχολεί, έχοντας απομείνει μια ακόμα παρελθοντική αποσκευή.

Η Κιταμούρα επιτρέπει στο αφηγηματικό υποκείμενο την ανεξαρτησία, την ελευθερία κινήσεων, σκέψεων και συναισθημάτων, ένα υποκείμενο υπό παρατήρηση, αποφεύγει με αυτό τον τρόπο να αναγκαστεί να πάρει φανερή θέση απέναντί της, ακόμα και αν η θέση εκείνη θα ήταν μια αδιάφορη απόσταση, χωρίς κατανόηση και κριτική διάθεση. Το Οντισιόν διατηρεί καθ' όλη τη διάρκειά του μια εσωτερικότητα, μια σταθερή οπτική στα πράγματα, δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα είδος πειράματος, μια πλατφόρμα αναλογιών, μια κεκαλυμμένη πραγματεία απέναντι στις ανθρώπινες σχέσεις. Διατηρεί τον προβολέα στραμμένο στην αφηγήτρια, τα υπόλοιπα πρόσωπα της πλοκής φανερώνονται και δρουν μέσα από εκείνη, με το βλέμμα και τον τρόπο της. Αυτή η κλειστή, μα λειτουργική, κατασκευή λειτουργεί με έναν τρόπο υποβλητικό, ο αναγνώστης παρακολουθεί την προώθηση της πλοκής μέσα από εκείνη.

Στυλιζαρισμένο όσο χρειάζεται, δουλεμένο στη λεπτομέρεια, λειτουργικά ήπιο και χαμηλότονο, το Οντισιόν είναι ένα μυθιστόρημα που δύναται να λειτουργήσει ανησυχαστικά σε δύο χρόνους, κατά τη διάρκεια και μετά το πέρας της ανάγνωσης, και αυτό είναι που κλείνοντας σημειώνω ως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του.

(το παρόν κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών) 

υγ. Για το βιβλίο της Φοξ, Πρόσωπα σε απόγνωση, περισσότερα θα βρείτε εδώ. 

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ! 

 

Μετάφραση Βάσια Τζανακάρη

Εκδόσεις Διόπτρα

Διαγραφές - Justin Torres

Πριν δώδεκα χρόνια διάβασα το Εμείς τα θηρία, το πρωτόλειο, χωρισμένο σε μικρά κεφάλαια/στιγμιότυπα, μυθιστόρημα του Τζάστιν Τόρρες, με στοιχεία αυτοβιογραφικά, μια ιστορία ενηλικίωσης μέσα σε ένα περιβάλλον βίαιο και ασταθές, εκεί που κάθε στιγμή μια έκρηξη μπορούσε να συμβεί, χωρίς προειδοποίηση ενώ στα πέριξ τριγυρνούσε διαρκώς η επωδός της μη πρόθεσης και της επιθυμίας για ό,τι καλύτερο.

Με τη συμπλήρωση δώδεκα χρόνων από την κυκλοφορία του πρωτολείου, το οποίο βραβεύτηκε, διαβάστηκε, μεταφράστηκε, μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη, ήταν δηλαδή κάτι παραπάνω από ένα επιτυχημένο ντεμπούτο, κυκλοφόρησε το επόμενο μυθιστόρημά του, δώδεκα χρόνια εκδοτική σιωπής, δεν ξέρω αν υπάρχουν διηγήματά του σε περιοδικά ή εφημερίδες, ακόμα και να υπάρχουν δεν διαρρηγνύουν την πέπλο απουσίας από τα πράγματα.

Αρχές καλοκαιριού, τα ύψη εκδόσεων δυσθεώρητα, μια ακόμα έκδοση ανάμεσα σε τόσες άλλες, η κυκλοφορία τού Διαγραφές με χαροποίησε, μια θετική ανάμνηση έχω από εκείνη την ανάγνωση, όπως και το όνομα του Θωμά Σκάσση στη μετάφραση, είναι με τα χρόνια μια κάποια εγγύηση, όχι μόνο για το αποτέλεσμα αλλά και για την ίδια την επιλογή. Ένα από τα βιβλία του καλοκαιριού.

Μια παράκαμψη προπομπός. Είμαι από τους αναγνώστες εκείνους που δεν λαχταρούν για την αλήθεια και την ακρίβεια αλλά για τον μύθο, δηλώνω πρόθυμος να παραιτηθώ από κάθε δικαίωμα επεξήγησης και σημείωσης, ένα καλό παράδειγμα είναι στα ονόματα που αραδιάζει ο Μπολάνιο στα έργα του, ονόματα ποιητών κυρίως, που ποτέ δεν τσεκάρω να δω αν όντως υπάρχουν και μόνο από σπόντα, αν τα πετύχω πουθενά αλλού, τότε κάνω τις συνδέσεις, όμως, σκέφτομαι, αν ήθελα να διαβάσω ιστορία της λογοτεχνίας δεν θα διάβαζα λογοτεχνία.

Προλέγω αυτό γιατί στις Διαγραφές η ανάγνωση, η εμπειρία, όπως μου αρέσει να την αποκαλώ, είχε σε μεγάλο βαθμό να κάνει με την απόφαση αυτή, να μην αναζητώ διαρκώς πού η αλήθεια και πού ο μύθος, να αντιμετωπίζω την κατασκευή ως κάτι το ενιαίο και αδιαίρετο, ως το τελικό αποτέλεσμα της έμπνευσης και του μόχθου του συγγραφέα. Λίγα λόγια για την υπόθεση όμως, λείπουν σίγουρα, διορθώνω:

Κάποια αποσπάσματα: «Σε μια άλλη ζωή, ο Χουάν κι εγώ είχαμε βρεθεί μαζί συνολικά δεκαοχτώ μέρες μόνο, μια δεκαετία νωρίτερα, τότε που ήμουν μόλις δεκαεπτά χρονών». «Το μέγα έργο που επρόκειτο να ολοκληρώσω μετά τον θάνατο του Χουάν είχε να κάνει με ένα ντοσιέ γεμάτο χαρτάκια, αποκόμματα εφημερίδων, φωτογραφίες και χειρόγραφες σημειώσεις, μαζί με δύο ογκώδη βιβλία, οι σελίδες των οποίων ήταν σχεδόν εντελώς γεμάτες διαγραφές. Τα βιβλία αφορούσαν μια δίτομη έρευνα με τίτλο: Σεξουαλικές Παραλλαγές: Μια μελέτη των ομοφυλοφιλικών προτύπων».

Ο Χουάν, στον τελευταίο διάδρομο, δέχεται επισκέψεις από έναν νεαρό. Είχαν γνωριστεί πριν από χρόνια, και τότε έμοιαζε εκείνος γέρος, ο νεαρός ακόμα πιο νεαρός. Οι συζητήσεις τους συνέχουν, παρότι συχνά ασύνδετες και ονειρικής χροιάς, την κατασκευή, τα σχόλια του νεαρού σαν συγκολλητική ουσία, οι αναλήψεις και οι προλήψεις εξίσου εξισορροπιστικές, οι σημειώσεις, η βιβλιογραφία, τα δάνεια από τα αρχεία, τα σενάρια φανταστικών ταινιών, επίσης. Δεν είναι μάλλον απλό να χωρέσει η φιλοδοξία του Τόρρες σε μια σύντομη περίληψη σχετικά με τις Διαγραφές, θα μπορούσε να ειπωθεί κάτι του στυλ: η Ιστορία άλλο δεν είναι από τη σύνθεση ιστοριών ή η ατομική ιστορία αναπόφευκτα φέρει σκόνη των διαδρομών που λίγο λίγο διανοίγονταν ή μια παρομοίωση με τη σκυταλοδρομία, καθένας πορεύεται όπως μπορεί/επιθυμεί, στο τέλος της διαδρομής παραδίδει (ιδανικά) τη σκυτάλη στον επόμενο και ίσως αυτή η ενδεχόμενη παράδοση να είναι ένας μειωτής ματαιότητας.

Η σεξουαλικότητα, ο προσανατολισμός, τα ήθη, τα καταγώγια που φωτίστηκαν, οι αρχές, η συντήρηση, ο έλεγχος, η εκμετάλλευση, η επιστήμη, το νερό που κυλάει και παρασέρνει μεγάλο αριθμό από ακαθαρσίες, ευτυχώς, η δυσωδία που καταπολεμάτε εσείς, ξέρετε ποιοι, οι συλλογικότητες που συναθροίζονται γύρω από τη φωτιά του κόσμου, και το γρανάζι γυρνάει και προχωρά και πάει, παρά τις ανασχέσεις, παρά τις αντεπιθέσεις της συντήρησης και των κύκλων της. Επίσης, μια σύντομη περίληψη, θα μπορούσε να είναι η σημασία της καταγραφής της ιστορίας, η χαρτογράφηση του μονοπατιού ως τα εδώ, το ανάπτυγμα ηρώων και εχθρών, τα διαγραμμένα από τη λογοκρισία, πάσης φύσεως και προέλευσης, έχουν τεράστια σημασία, θα επανεγγραφούν.

Οι Διαγραφές δεν είναι δοκίμιο, ακόμα και στα κομμάτια που μοιάζουν με τέτοιο, είναι όμως μια σειρά από νήματα, χρώματος και υφής ποικίλων, για όποιο θέλει να τραβήξει και να ακολουθήσει, να δει στο τέρμα του τι θα αντικρίσει, αν και μάλλον η διαδρομή θα έχει το μέγιστο ενδιαφέρον, η αρχή θα είναι συγκινητική/θυμωτική ένα δωμάτιο απελπισίας, μια ντουλάπα κλειστή, ένα αίσθημα ντροπής. Ο Τόρρες τοποθετεί τον πήχη ψηλά, πιο ψηλά και από την ενδελεχή έρευνα που μοιάζει να έχει κάνει, είναι κάτι άλλο εκείνο που επιθυμεί, ένα μυθιστόρημα θέσης και φυγής, που όμως δεν θα εξαντλείται σε αυτό, στη νομιμοποίηση και τον ψυχολογικό καθησυχασμό, αλλά, θα περιλαμβάνει πολλά κομμάτια ζωής, κομμάτια σχεδόν αναχωρητικά, τόσο ποιητικά και απίθανα, όσο η ίδια η ζωή ακόμα και με την πλέον ρεαλιστική περιγραφή της, το τελικό μοντάζ αποδεικνύεται λειτουργικά ιδανικό, καθηλώνει το βλέμμα, εδώ, σκέφτεσαι, δεν έχουμε απλά και μόνο λογοτεχνία υψηλής στάθμης.

Στο προ δωδεκαετίας κείμενό μου συζητούσα την πιθανή έλλειψη κάποιων πολαρόιντ στιγμιοτύπων στην αρχή κάθε κεφαλαίου, έτσι, πίστευα, θα ήταν πιο ολοκληρωμένη η ανάγνωση, και να που εδώ, οι φωτογραφίες, παρέα με τις σελίδες με τις διαγραφές και τα υπόλοιπα ντοκουμέντα, υπάρχουν και επιτείνουν το κλίμα μέσα στο οποίο κυλάει η αφήγηση, ο τρόπος του αφηγητή να επιβεβαιώσει πως θα χρησιμοποιήσει, χρησιμοποιεί ήδη το υλικό, πως δεν θα αφήσει τη σκυτάλη.

υγ. Ο Τζάστιν Τόρρες μου θυμίζει τον Τζούνο Ντίας, με κάποιο τρόπο αφηρημένο και διαισθητικό. Επίσης, οι Διαγραφές μου έφεραν στο νου ένα ακόμα σπουδαίο μυθιστόρημα που διάβασα πρόσφατα το Oh, Canada του σημαντικού Ράσελ Μπανκς.

υ.υγ. Για το Εμείς τα θηρία έγραφα αυτό. Για τον Ντίας κάποια πράγματα θα βρείτε εδώ, για το Oh, Canada εδώ.

υ.υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Θωμάς Σκάσσης

Εκδόσεις Πατάκη 

Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια - Ζίτα Ρούτζκα

«Δύσκολο να βρεις καλά παπούτσια για μακαρίτη».

Κάπως ιδιαίτερη πρώτη πρόταση, αυτή η ισορροπία που παγώνει κάπως το γέλιο που θα τρέξει να προλάβει να διαγραφεί. 

«Άλλα τα παπούτσια για τον τάφο, άλλα για τη ζωή. Τα παπούτσια για τον φρεσκοπεθαμένο είναι καλά αν είναι καινούρια. Ή φορεμένα αλλά να μοιάζουν ακριβά. Ιδανικά —καινούρια και ακριβά. [...] Από κανονικό παπούτσι κάνεις νεκροπάπουτσο. Το αντίστροφο δεν γίνεται».

Τη Ζίτα Ρούτζκα δεν τη γνώριζα, φρόντισαν γι' αυτό η Αναστασία Χατζηγιαννίδη και οι εκδόσεις Loggia, η εμπιστοσύνη είναι κάτι που κερδίζεται στο πεδίο της ανάγνωσης. Δεν τη γνώριζα, λοιπόν, τη συγγραφέα, όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο της στα ελληνικά, στην ωραία μίνιμαλ αισθητική των εξώφυλλων, με τον παιγνιώδη τίτλο και το κλειστό ψαλίδι σκίτσο. Αν εκείνη τη μέρα, όταν πρωτοέπιασα το βιβλίο στα χέρια μου, είχα διαβάσει την πρώτη πρόταση, σίγουρα η ανάγνωση θα είχε συμβεί πολύ νωρίτερα, ίσως να μην περνούσε από τη διαδικασία της στοίβας καν, η παιγνιώδης διάθεση του τίτλου συνεχιζόταν, οξύνοντας, σε πρώτη φάση, την περιέργεια να δεις πώς θα συνεχίσει, πού θα το πάει, πόσο μακριά θα το φτάσει. Η ανάγνωση συνέβη όταν έψαχνα να δω τι θα διαβάσω μετά τις ιδιαίτερες Γκερίλλες της Βιτίγκ, δεν ήταν μια απλή απόφαση, ποτέ δεν είναι, η πρώτη φράση έδωσε την απάντηση, δύσκολο να βρεις καλά παπούτσια για μακαρίτη, εδώ είμαστε, σκέφτηκα.

Συνοπτικά: Ο άντρας της Βέρας, ο Τζόκεϊ, αλόγων και όχι δίσκων, πεθαίνει, τα οικονομικά είναι στενά, τα συναισθήματα θηριώδη, η παράδοση και η κοινωνική τσιμπίδα ακριβή, ξεκινάς από τα καινούρια παπούτσια και μέχρι να φτάσεις στην ταφή ένα σωρό λεπτομέρειες, ωστόσο, πρέπει να φτάσεις στην ταφή, πώς αλλιώς; Αυτή είναι η ιστορία της Βέρας, όπως η ίδια μας την αφηγείται, όταν ο Τζόκεϊ ξεκαβάλησε τη φοράδα της ζωής και εκείνη έπρεπε να τον κηδέψει. 

Η πρώτη πρόταση, η πρώτη παράγραφος, η πρώτη σελίδα, το πρώτο κεφάλαιο, το δεύτερο, το τρίτο, το τέταρτο, κυλούσε η ανάγνωση γάργαρη, η περιέργεια ισορροπούσε με την απόλαυση σταδιακά, σταμάτησα την πρώτη αναγνωστική έφοδο κάπου στη σελίδα πενήντα, η πρόζα, η διαχείριση της ιδέας και η προώθηση της πλοκής ήταν διακριτές αρετές, οι λόγοι που είχα φτάσει ως εκεί και δη χωρίς σταματημό. Η δυσπιστία μετά την ελάχιστη απομάκρυνση, για πόσο ακόμα θα έχει καύσιμο στη μηχανή, πόσο ακόμα θα λειτουργεί, χωρίς να κουράσει, να επαναληφθεί, να έρθει και να καταπλακωθεί από τον ίδιο της τον εαυτό, να πνιγεί από ασφυξία, χωρίς οξειδωτικό υλικό κάθε φωτιά σβήνει. Διαφορετικός τρόπος να ησυχάσει η δυσπιστία δεν υπήρχε παρά να συνεχίσω την ανάγνωση. Πάνω από διακόσιες σελίδες, έφτασα στο τέλος με μεγάλα χρονικά περάσματα, αργούσα να το αφήσω από τα χέρια μου, δηλαδή, όσο ήταν σε εκείνα η δύναμη της επιλογής.

Πρόζα: τσεκ, διαχείριση ιδέας: τσεκ, προώθηση πλοκής: τσεκ, δυσπιστία: αρνητικό, ασφυξία: αρνητικό, απόλαυση: φουλ.

Το Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια είναι ένα πολύ ιδιαίτερο βιβλίο. Ιδιαίτερο γιατί η μεταναγνωστική προσέγγισή του αποδεικνύεται σύνθετη και πολυσχιδής. Είναι ένα μυθιστόρημα ισορροπίας, να μια καλή αρχή, η αποφυγή της πτώσης είναι ένα ζητούμενο, η χάρη της διάβασης ακόμα ένα, οι εξωτερικές συνθήκες ένα τρίτο, η διπλής όψεως νοηματοδότηση, γιατί ισορροπώ και γιατί σε παρατηρώ να ισορροπείς, ένα τέταρτο, και κάπως έτσι θα μπορούσα να συνεχίσω και ίσως να δείξω σε τι συνίσταται το σύνθετο και το πολυσχιδές του βιβλίου. Υπάρχουν πολλές πύλες προσέγγισης, ας δοκιμάσω και έτσι, είναι ένα αστείο βιβλίο, μαύρα αστείο, αλλά αστείο, ναι, είναι ένα βιβλίο για την απώλεια, με τον τρόπο του, αλλά ναι, είναι ένα βιβλίο με έντονο το στοιχείο του φολκλόρ, ναι είναι, είναι ένα βιβλίο για το εκείνοι και εγώ, για το κοινωνικό και το ατομικό, το πώς αναμένεται κανείς να αντιδράσει και το πώς τελικά αντιδρά και τι αντίδραση με τη σειρά του φέρνει, ναι είναι, είναι ένα έξυπνα γραμμένο βιβλίο, ναι είναι, είναι αναχωρητικό, με τον τρόπο του ναι, είναι ρεαλιστικό και (υπο)γειωμένο, επίσης με τον τρόπο του ναι, αλλά και υπερρεαλιστικό, προφανώς, βρίθει συμβολισμών και υπονοούμενων, θα έλεγα επίσης ναι, έχει πρωτοτυπία, ναι έχει, παρότι πατάει στέρεα στην παράδοση του κεντροευρωπαϊκού μυθιστορήματος, ας αφήσω εδώ να υπάρχει το όνομα του Βίτολντ Γκομπρόβιτς, είναι ναι, είναι μια ερωτική ιστορία, μα περί αυτού πρόκειται, είναι ένα βιβλίο που δυσκολεύεσαι να το αφήσεις από τα χέρια σου, ναι είναι, ακριβώς γιατί είναι όλα αυτά.

Το παιγνιώδες, μια αρετή συχνά παρεξηγημένη, είναι εκείνο που επιτρέπει στην κατασκευή να λειτουργήσει, το μη σοβαροφανές, το δεν παίρνω τον εαυτό μου στα σοβαρά. Η λειτουργία της κατασκευής έγκειται, θεωρώ, στο πώς τοποθετείται απέναντι στο βλέμμα του αναγνώστη, αυτή η αναρχική αφήγηση της Ρούτζκα διαμέσου της χήρας αφηγήτριας, που παρασέρνει και παρασέρνεται την ίδια στιγμή, η παιγνιώδης διάθεση, η ζαβολιά, το βγάλσιμο της γλώσσας, αλλά όχι απλά για να γίνει, όχι για να κοροϊδέψει, όχι για να κλέψει, όχι για να προκαλέσει, όχι για να εντυπωσιάσει, όχι για να πάρει τον εαυτό της στα σοβαρά, να το κλειδί, να η δυσκολία, να η αρετή, να ο τρόπος της, να το μικροσύμπαν, να τα παιδιά που τα δίνουν όλα στο παιχνίδι, χαρούμενα και ξεθεωμένα, γδαρμένα και τσακωμένα, χαρούμενα, χωρίς η δίψα να έχει σβήσει, αύριο πάλι, ξανά.

Πολύ μου άρεσε.

υγ. Για τις Γκερίλλες που είχαν προηγηθεί, περισσότερα εδώ. Ένα νήμα που οδηγεί στον Γκομπρόβιτς θα βρείτε εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αναστασία Χατζηγιαννίδη

Εκδόσεις Loggia

Προς τη βία - Blandine Rinkel

Μου άρεσε η προειδοποίηση: Αυτό το κείμενο είναι έργο μυθοπλασίας, οποιαδήποτε ταύτιση με πρόσωπα υπαρκτά ή υπάρξαντα θα ήταν καταχρηστική. Μου είχε κιόλας αρέσει ο τίτλος: Προς τη βία. ΄Έμενα να τσεκάρω και την πρώτη πρόταση: Ο λύκος είχε πλήρως εξολοθρευτεί στη Γαλλία πριν το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Εκείνη τον αποκαλεί Ζεράρ, είναι ο πατέρας της, δεν ξέρω αν αναφέρεται σε αυτόν έτσι τώρα που αφηγείται ή αν συνήθιζε να τον αποκαλεί Ζεράρ και όχι μπαμπά ή πατέρα, δεν είμαι σίγουρος. Η προσφώνηση μπαμπάς διατηρεί μια σταθερή απόσταση, όχι τόσο κοντά αλλά ούτε τόσο μακριά, το Ζεράρ, στην περίπτωση μας, εξαρτάται, ή που τους φέρνει πιο κοντά ή που τους εξοβελίζει σε μια απόσταση πέρα από την όποια σχέση, ο οικείος Ζεράρ ή ένας Ζεράρ που τύχαινε να είναι πατέρας μου.

Δεν ξέρω αν μια καταχρηστική πράξη ενάντια στη μυθοπλασία περιλαμβάνει μόνο την ενσωμάτωση της συγγραφέως, ή αν επεκτείνεται και στον αναγνώστη που μπορεί να αναγνωρίσει δικά του πράγματα, μα αυτό, τι χαζός που είμαι, συμβαίνει ανέκαθεν με τη λογοτεχνία, οπότε δεν μπορεί η προειδοποίηση να σχετίζεται με εμάς τους τρίτους, παρά μόνο με εκείνη, δεν ξέρω γιατί, σκέφτομαι τραπέζια εορταστικά, βαρετά και έτοιμα να εκραγούν.

Είχα διαβάσει τις Γκερίλλες της Βιττίγκ, ήταν το προηγούμενο βιβλίο, η αναφορά σε εκείνες εδώ ήταν μια καλοδεχούμενη συγκυρία, μια ανορθολογική ρωγμή στον θόλο της τυχαίας επιλογής του επόμενου βιβλίου. Ως τότε, ανάμεσα σε διάφορα βιβλία, σκεφτόμουν το Η αγαπημένη του, μεταφραστής και εκδοτικός οίκος κοινοί, η αίσθηση από την ανάγνωση παρεμφερής. Ένα βιβλίο για την πατριαρχία, για τον πατέρα, για την ενηλικίωση σε περιβάλλοντα δύσκολα, μυθοπλασία ή αυτομυθοπλασία, φανερή ή συγκαλυμμένη, ρεαλιστική ή πιο ποιητική, η μια όψη μπορεί να λέει νούμερα πωλήσεων, η άλλη όμως προβάλει στον τοίχο ολογράμματα πόνου.

Η ψυχρή αφήγηση προσδίδει αληθοφάνεια και ρεαλισμό, ο παγωμένος σωλήνας μεταφοράς καυτής ουσίας, οι θερμοί πίδακες σε παγωμένες εκτάσεις, η αφηγήτρια, η κόρη, μεταφέρει την αλήθειά της, δεν υπερβάλλει, ό,τι και αν σημαίνει αυτό σε ένα μυθοπλαστικό περιβάλλον, εγκαύματα αφήνει και ο πάγος, όπως η σιωπή του κάθε φορά εν είδει τιμωρίας, η απόσταση, όπως και η απόπειρά της να καταλάβει, να δικαιολογήσει, να αποδειχτεί δίκαια με κάποιον που πριν γίνει πατέρας της ήταν πατέρας δύο παιδιών που υπαιτιότητά του σκοτώθηκαν, το παρελθόν αναδύεται σε θραύσματα, λέξεις εδώ και εκεί, μια θολή εικόνα.

Διαβάζουμε αυτό που μπορούμε να διαβάσουμε, οριακά αυτό που θέλουμε να διαβάσουμε, ειδικά ανάμεσα στις γραμμές, στα κενά της ιστορίας, οι προβολές μας -σταμάτα να μιλάς όπως ο ψυχολόγος σου, ακούω μια γλυκιά αυστηρή φωνή, εντάξει σταματώ. Μου πήρε χρόνια να καταλάβω πως είναι δύο διαφορετικά πράγματα το κατανοώ και το δικαιολογώ, η ικανότητα που ένιωθα να έχω στην κατανόηση με κρατούσε δέσμιο, ξέρω γιατί το κάνει, σταματούσα εκεί, έπαιρνα το μερίδιο που πίστευα πως μου αναλογούσε, το φόρτωνα στις πλάτες και συνέχιζα, ώσπου μια μέρα καθημερινή μια λάμψη φώτισε ευθεία μπροστά, άλλο κατανοώ και άλλο δικαιολογώ, τόσο προφανές μα τόσο κοστοβόρο, νιώθω πως αυτό κάπως ταιριάζει με την αφήγηση, με την αγωνία, με την υποχρέωση, με το καλό παιδί, με την ενσυναίσθηση, με τη σκέψη και την ανάγκη να δικαιολογηθούν, να εξηγηθούν τα αδικαιολόγητα και τα ανεξήγητα. Εδώ απλώνεται η κοινή επικράτεια, η ανθρώπινη εμπειρία, η ατέλεια και τα κλισέ περί δρόμων στρωμένων με καλές προθέσεις που ίσια ευθεία οδηγούν στην κόλαση, είναι άραγε μονόδρομοι;

Στο Προς τη βία συμβαίνει κάτι που διαχωρίζει την αφήγηση αυτή από άλλες παρεμφερείς, καθώς η αφηγήτρια με τον τρόπο της, πότε συνειδητά και πότε αντανακλαστικά, εξετάζει τις αντανακλάσεις, το βίωμα ως μελλοντική σπορά, αυτό που είναι, αυτό που έγινε με βάση αυτό το παρελθόν, το  κληρονομημένο γονιδίωμα, τον θύτη θύμα θύτη, τον κύκλο αυτό. Η αβεβαιότητά της είναι το κλειδί, φτάνει μέχρι ένα σημείο σε κάθε μονοπάτι σκέψης και δεν διστάζει να πει ως εδώ, δεν καταλαβαίνω δεν μπορώ να είμαι σίγουρη, δεν διαφεύγει απλώς και μόνο της απλοϊκότητας έτσι, αλλά επιτρέπει και στην αφήγηση να σταθεί πιο συμπεριληπτική, όχι ως μάθημα ή διάλεξη, μακριά κάτι τέτοιο, αλλά ως κοινή επικράτεια, ως μια εκδοχή ανθρώπινης εμπειρίας, εκεί που η άγνοια αναπόφευκτα κυριαρχεί.

Σκέφτομαι συχνά τον ψυχολόγο μπούστερ που ως προπονητής του μποξ ωρύεται και φωνάζει στον θεραπεύομενο είσαι ο καλύτερος μπες μέσα και διέλυσέ τον του ρίχνει και μια σφαλιάρα, σκέφτομαι τον θεραπευόμενο που πατά σε έδαφος σαθρό να βγαίνει να περπατήσει φουσκωμένος, όλοι είστε μαλάκες, σκέφτεται, και όλο και πιο βαριά περπατά και το πάτωμα τρίζει, σκέφτομαι αυτό και νιώθω μια στενοχώρια. Το λέω αυτό γιατί κάπως έφτασα ως εδώ, σκεπτόμενος ξανά το Προς τη βία, τον τρόπο με τον οποίο πυροδότησε και προώθησε την πλοκή, χωρίς φωνές και δράματα, αλλά με νεύρο και ένταση, με διάθεση κατανόησης, με τις παγίδες της συγχώρεσης αναγκαστικά εκεί, την παθητικότητα του θύματος με ελπίδα απαλλαγής ευθύνης, δεν βγάζει την εαυτή της η αφηγήτρια εκτός, δεν τα φορτώνει όλα σε εκείνον, αλλά και στη μάνα, που πόσο απούσα είναι, πόσο ελάχιστα πατάει στο έδαφος, κάπου σε μια γωνιά, και αν κάποια κρίνει γιατί δεν μπορεί να την καταλάβει είναι εκείνη.

Διαβάζω ξανά όσα ως τώρα έχω γράψει με αφορμή το βιβλίο της Μπλαντίν Ρινκέλ, φοβάμαι πως μοιάζουν ατάκτως ερριμμένα, φράση που πάντα κοιτάζω να δω πως ορθογραφείται, ταυτόχρονα όμως είμαι κάπως σίγουρος πως το πόσο μου άρεσε αυτό το βιβλίο, το ρήμα άρεσε σπάνια είναι το κατάλληλο, ακριβώς γιατί με ξεβόλεψε, γιατί με τάραξε, γιατί ο τρόπος της κατάφερε να με εμπλέξει, όχι με την έννοια της ταύτισης ή της ενσυναίσθησης, όχι, με έναν τρόπο διαφορετικό, με κράτησε απέξω, αυτή η αφηγηματική ψύχρα αποδείχτηκε καθοριστική, με κράτησε απέξω αλλά δεν μπορούσα να τραβήξω το βλέμμα μου από τις γραμμές, κάτι στο οποίο, διαισθητικά αφού γαλλικά δεν ξέρω, εκτιμώ πως η συμβολή του μεταφραστή υπήρξε καθοριστική.

Μια ωραία αναγνωστική τριπλέτα: Προς τη βία - Η αγαπημένη του - Δυσφορεί η νύχτα. 

υγ. Για το Η αγαπημένη του περισσότερα θα βρείτε εδώ, για το Δυσφορεί η νύχτα εδώ, για τις Γκερίλλες εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Νίκος Σκοπλάκης

Εκδόσεις Angelus Novus

Στη γύρα - Ελισάβετ Φωτοπούλου

Τα βράδια της Τετάρτης είναι εντελώς παρεξηγημένα· σ' αυτά, στα τεταρτόβραδα, αφιερώνει η Ελισάβετ Φωτοπούλου τα διηγήματα αυτά, την πρώτη της εκδοθείσα λογοτεχνική απόπειρα, αισθητικά όμορφη και συμβατή με το περιεχόμενο, τα τριάντα συν ένα μικρού μεγέθους διηγήματα, στη γύρα της Φωτοπούλου από εδώ και από κει, μια παράλληλη δραστηριότητα, η παρατήρηση, η ύφανση, το παράλογο, το απλό και τετριμμένο, η διάθεση για παιχνίδι με τη γλώσσα, διηγήματα κεντρικής ιδέας ή στιγμιαίας έμπνευσης, κάτι το ελάχιστο, η ουρά στην τράπεζα, για παράδειγμα, ως άξονας περιστροφής, η παρατήρηση για το σκάνδαλο με τα χαρτάκια αναμονής, με το παρεμπόριο εκείνων που το παίζουν θεοί και διαλέγουν τον εκλεκτό στα βάθη της ουράς στον οποίο θα χαρίσουν ένα κοντινό νούμερο που πια δεν το χρειάζονται, δεκάδες μάρτυρες και κανείς δεν διαμαρτύρεται, κανείς δεν κάνει κάτι, εκτός από την αφηγήτρια που άλλο πια δεν μπορεί, δεν αντέχει, το πετσί της δεν το σηκώνει, κάτι ελάχιστο είναι ικανό να οδηγήσει στην έκρηξη, τα χαρτάκια να γίνουν κομφετί, όμορφο κατά την αιώρηση, ρυπογόνο και άχρηστο μετά την πτώση στο πεζοδρόμιο, είναι μια κάποια λύση, θυμήθηκα κάποτε που έγραφα πως ήθελα να γνωρίσω αυτούς που έχουν πάρει το νούμερο ένα σε σειρά αναμονής του παλιού ΟΑΕΔ, να μου μιλήσουν, να μου πουν για τη ζωή τους, ήταν επτά και μισή, τα γκισέ εξυπηρέτησης άνοιγαν στις οκτώ και εγώ βρέθηκα με το νούμερο εκατό δώδεκα, σοβαρά.

Είχα καιρό να διαβάσω τέτοιου είδους διηγήματα, που να επιχειρούν ανάμεσα στην εξυπνάδα, στην παρατήρηση, στο χιούμορ και στον ζόφο, ένας μικρός άξονας περιστροφής, διάθεση παιγνίου με κίνδυνο να μη λειτουργήσει ο μηχανισμός, εμπλοκή στο γρανάζι του εξυπνακισμού και της υπερβολής, θα μπορούσε να ονομαστεί η βλάβη, ίσως πια, σκέφτομαι, λόγω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εκεί που το αστείο, το τρολ και το πνευματώδες αγκομαχούν να έλξουν κάποιες αντιδράσεις να έχει καταληφθεί ο χώρος, ίσως επίσης, συνεχίζω να σκέφτομαι, η σοβαροφάνεια που ολοένα και κατακλύζει να λειτουργεί αποτρεπτικά στην παραγωγή μιας λογοτεχνίας με αυτές τις πρώτες ύλες, να μη θεωρείται εξαρχής κάτι το σπουδαίο, και καταλήγω να σκέφτομαι πόσο διαφορετικά ένιωθα απέναντι στα διηγήματα αυτά κάθε φορά που έκλεινα το βιβλίο έχοντας προχωρήσει κάποια διηγήματα ακόμα, πόσο πιο οικεία ένιωθα, ο υμένας της επιφάνειας ρώγμιαζε κατά τόπους, ένας κήπος με άνθη —σίγουρα με παράξενα ονόματα που πρώτη φορά θα άκουγα—αποκαλυπτόταν, και μετά το πέρας της ανάγνωσης είχα μετατοπιστεί, γι' αυτό και επέστρεψα να διαβάσω ξανά κάποια από τα πρώτα, για τα οποία δεν ήμουν έτοιμος, και δεν το έκανα από τύψεις μήπως τα αδίκησα αλλά από επιθυμία απόλαυσης.

Με την πάροδο της ανάγνωσης, ανάμεσα σε όσα παραπάνω προκατέβαλα, υπήρξε και η άνθηση του γλυκόπικρου, του κωμικοτραγικού, της γεμάτης από αντιφάσεις ζωής μας, χωρίς σοβαροφάνεια και διάθεση κριτικής και σάτιρας, όχι σε πρώτο επίπεδο, όχι νιανιά το φαγάκι για το παιδάκι, αυτή είναι μια οδός εύκολη, απλά να κοιτάξεις τριγύρω και να αρχίσεις να κρώζεις, η Φωτοπούλου, τη φαντάζομαι, στέκει στην ουρά της τράπεζας, μια εικόνα που κάποτε όλους μας ένωνε και η ψηφιακή μετάβαση μας τη στέρησε δια παντός, στέκεται και κοιτάζει, σίγουρα ακούει μουσική, και έτσι όπως κοιτάζει διάφορες εικόνες ξεπηδούν, η μία μέσα στην άλλη, κάποιες αιωρούνται, το μυαλό χάνεται στον λαβύρινθο του ενός συμβάντος που οδηγεί στο επόμενο, νόσημα από το οποίο κάποιοι πάσχουν από παιδιά, με τη δασκάλα να τα επαναφέρει κάθε τόσο με το ερώτημα πού ταξιδεύεις πάλι και πού μπορεί κάποιος να ταξιδεύει στην ουρά μιας τράπεζας, σίγουρα κάπου καλύτερα, κάπου πιο πολύχρωμα, κάπου που μπορεί ξάφνου να χιονίσει χαρτί με στίγματα μαύρης μελάνης, αλλά όσο και αν χιονίσει άσπρη μέρα δεν θα δούμε, να ένα παράδειγμα δικού μου εξυπνακίστικου σχολίου, κάτι που στα διηγήματα της Φωτοπούλου δεν παρατηρείται, ευτυχώς.

Οφείλω να σημειώσω πως ένας ακόμα λόγος για τον οποίο είχα καιρό να διαβάσω διηγήματα ή και πρόζα γενικότερα, όπως αυτή που παράγει η Φωτοπούλου, έχει να κάνει και με το γεγονός πως δεν είναι του γούστου μου. Στέκομαι, βάζω επιτέλους μια τελεία εντός παραγράφου, και σκέφτομαι τι μπορεί να σημαίνει αυτό, δεν είναι του γούστου μου. Στα είκοσι διάβαζα μανιωδώς Τομ Ρόμπινς, έσκαγα στα γέλια, γούρλωνα τα μάτια σε κάθε επόμενη παρομοίωση, αργότερα, στα σαράντα, διάβασα ξανά, αντίκρισα τη θλίψη που τότε αδυνατούσε λόγω μιας σειράς από προνόμια, με κύριο εκείνο της νεότητας, να διακρίνω. Με θλίβουν τα διηγήματα της Φωτοπούλου, με θλίβουν γιατί πρώτα με κάνουν να γελάσω, να χαλαρώσω, να αφεθώ στην ελαφρότητα της ευφάνταστης πρόζας, να πανηγυρίσω γι' αυτό το βγάλσιμο της γλώσσας, και έτσι το βάθος, το αναπόφευκτο βάθος μέχρι το εδώ και το τώρα επιμηκύνεται και η πτώση γίνεται πιο θορυβώδης, το ξύπνημα στον εφιάλτη, με θλίβουν παρότι ξέρω πως δεν έχουμε και πολλές διεξόδους, παρότι ξέρω πως η ομοιοπαθητική, ιστορίες στενάχωρες ακριβώς επειδή είναι ρεαλιστικές, απλώς ναρκώνει και δεν παρηγορεί, και παρότι με θλίβουν τα απολαμβάνω, δεν ξέρω γιατί νιώθω την ανάγκη να προχωρήσω σε αυτή τη διευκρίνηση, ίσως γιατί φοβάμαι πως θα ακουστεί ως κάτι το αρνητικό, διηγήματα που θλίβουν· στο αφηγηματικό υποκείμενο, πιστεύω, θα του άρεσε, Ελισάβετ Φωτοπούλου Στη γύρα Διηγήματα που Θλίβουν εκδόσεις ΚΨΜ. 

Το μέγεθος των διηγημάτων είναι ιδανικό και για τη καθημερινή γύρα του αναγνώστη, ίσως στη γύρα να είναι η ενδεδειγμένη συνθήκη ανάγνωσης, αυτών των πολύχρωμων καρέ ενός ασπρόμαυρου κόσμου, μακιγιάζ που με μια πρώτη σταγόνα βροχής λιώνει και πασαλείβεται στο πρόσωπο τη στιγμή που είναι η σειρά σου στον γκισέ εξυπηρέτησης.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ! 

Εκδόσεις ΚΨΜ