Παραντί - Κατερίνα Ηλιοπούλου

«Θα ξεκινήσω από την αρχή, γιατί αλλιώς καθόλου.

Επειδή κάπως θα έφτασα εδώ.

Να εξηγήσω ότι βρίσκομαι μπροστά στην οθόνη ή μάλλον μπροστά στο πληκτρολόγιο, δηλαδή γράφω. Έχω ξεκινήσει μια πράξη καταγραφής, πράξη που μου προκαλεί βαθύ τρόμο και με παραλύει και την αρνούμαι σχεδόν την ώρα που συμβαίνει, γιατί δεν είμαι συγγραφέας, αλλά από αυτή τη στιγμή είμαι, γίνομαι.

Πώς έφτασα εδώ; Υποθέτω από τη μοναξιά».

Πώς έφτασα εδώ, μπροστά στην οθόνη, να γράφω μ' ένα αίσθημα παράλυσης, να νιώθω την ανάγκη να πάρω τα πράγματα από την αρχή, γιατί αλλιώς καθόλου, η μοναξιά, κάπως θα έφτασα εδώ. Παίρνω τα λόγια του Α. —άνεργος και πρόσφατα χωρισμένος, καλοκαίρι στην ολοένα και πιο άδεια Αθήνα μόνη του παρέα ένας σκύλος— αντιστρέφω, αναδιατυπώνω, παίζω μαζί τους. Διαβάζω τις πρώτες αυτές γραμμές, ξανά και ξανά, τα πόδια στο κρύο νερό της θάλασσας που υπόσχεται, το γοργό βήμα πάνω στο καυτό χαλίκι παγώνει, μένω να κοιτάζω πού θέλω να βρεθώ, μια ανάσα, μια δεύτερη, ακόμα μια, δεν το παίρνω απόφαση να βουτήξω. Αναλογίζομαι το γιατί της συγγραφής, το πώς εδώ, την παράλυση, λίγο πριν όλα έμοιαζαν να μπορούν να μπουν στη θέση τους, να δημιουργήσουν μια αφήγηση, ένα καταφύγιο, ένα παρατεταμένο παρόν. Οι λέξεις είναι λέξεις, τα συναισθήματα, τα γεγονότα, τα πρόσωπα πρέπει (εναλλακτικά: ελπίζω) να γίνουν και αυτά με τη σειρά τους άθροισμα χτυπημάτων στο πληκτρολόγιο, γιατί όμως;

Στο κατάστρωμα ενός πλοίου, ένα δρομολόγιο που πια έχει καταργηθεί, τσακώνομαι με δύο φοιτητές, πάνε ένα σωρό χρόνια, εκείνοι εμμένουν στην επικοινωνία, αυτό σπουδάζουν, η γραφή λένε είναι μια πράξη επικοινωνίας, κάποιος εκπέμπει και κάποιος λαμβάνει, νιώθω την ανάγκη να σχηματοποιήσω στην οθόνη, δεν σκέφτομαι τον παραλήπτη, όχι εκούσια τουλάχιστον, εκείνοι έχουν τη βεβαιότητά τους αποσκευή, έχω μπλέξει σε ένα αδιέξοδο, αρκεί να παραδεχτώ ήττα, η συζήτηση θα λάβει τέλος, είμαι όμως ακόμα νέος για κάτι τέτοιο, επιμένω με πείσμα. Η θεωρία είναι καλή και χρήσιμη, ενίοτε. Είμαι εδώ τώρα, ωστόσο, για να γράψω για το Παραντί της Κατερίνας Ηλιοπούλου. Κάθε φόρα είμαι εδώ με κάποια αφορμή, πότε (με) κρύβω πίσω της, πότε την κρύβω πίσω μου.

Τριγυρνώ, ξανά και ξανά, γύρω από την αυτομυθοπλασία, ενίοτε με κουράζει, επιστρέφω ωστόσο, υπάρχει κάτι εκεί, στη συνείδηση του αφηγηματικού υποκειμένου, στην ταύτιση συγγραφέα αφηγητή κυρίως προσώπου και της πράξης της συγγραφής, δεν με ενδιαφέρει η αλήθεια, αλλά η διαχείρισή της, κάθε που κινούμε να αφηγηθούμε μια ιστορία, ακόμα και τη δική μας που τόσο καλά την ξέρουμε, που στο πετσί μας τη ζήσαμε, άλλο δεν είμαστε παρά κιβδηλοποιοί, παραχαράκτες, ξέρετε πιο είναι το ενδιαφέρον; αυτό γίνεται ασυνείδητα. Ο Α. δεν μπορεί να είναι η Κατερίνα. Βλακείες λέω, μια χαρά μπορεί. Ο Α. που κάποια στιγμή θα νιώσει την ανάγκη να υποδυθεί ένα γυναικείο αφηγηματικό πρωτοπρόσωπο υποκείμενο, να δοκιμάσει, ίσως έτσι. Γιατί κάθεται μπροστά από την οθόνη, γιατί μετατρέπεται σε συγγραφέα, παρότι κάτι τέτοιο τον παραλύει; Εκεί κρύβονται τα υλικά με τα οποία θα σκιαγραφήσω έναν ορίζοντα προσδοκιών, εκεί κρύβονται τα υλικά με τα οποία θα τον μεταποιήσω, αφού πρώτα ίσως χρειαστεί να τον γκρεμίσω εντελώς.

Κάπου λέει: «Δεν ξέρω πότε κατάλαβα πως είμαι αρχείο ιστοριών. Τις μάζευα για χρόνια από τον περίγυρό μου, τους συγγενείς και τους γείτονες»· τσακίζω τη σελίδα πάνω δεξιά για όταν θα έχω ξεχάσει αυτή την φράση. Όλοι ακούμε ιστορίες, ας συμφωνήσουμε σε αυτό. Ίσως να μην είμαστε αρχεία, όχι ακόμα, όχι συνειδητά, ίσως εκείνη τη μέρα που θα καταλάβουμε πως είμαστε ένας ταμιευτήρας ιστοριών, τότε να προκύψει η ανάγκη. Αν θα έπρεπε με δύο λόγια να πω τι είναι το Παραντί, ίσως να έλεγα πως πρόκειται για την αποδελτίωση ενός αρχείου ιστοριών, η απόλυση και ο χωρισμός, η καλοκαιρινή Αθήνα, ο σκύλος, οι βόλτες, ίσως να είναι απλά η φλόγα, ο καπνός, το τσιγαρόχαρτο, αντίστοιχα, αυτό που καίγεται και αφήνει πίσω του στάχτη. Ένα παλίμψηστο ιστοριών με έναν τρόπο μεταμοντέρνο συνειδητά χαοτικό, θα πρόσθετα.

Κάθε βιβλίο, λένε, είναι μια κατασκευή, ίσως σε κάποια αυτό να είναι πιο εμφανές. Αυτό συμβαίνει εδώ. Διάβαζα το βιβλίο αχόρταγα, συνέχιζα από εκεί που είχα σταματήσει, δεν το επεδίωξα αυτό, συνέβη. Κλείνοντας την τελευταία σελίδα, η λογική αποπειράθηκε να ζητήσει την τροφή της, η απόλαυση είναι ένα πλάσμα συχνά ακατανόητο, δεν πειθαρχεί στην αιτιοκρατία, το γιατί μου άρεσε μένει συχνά αναπάντητο, και τι με αυτό; Η λογική επιμένει, οι λέξεις μένει να σχηματιστούν. Τυλίγω το κουβάρι προς τα πίσω, επιστρέφω στον Α. μπροστά από την οθόνη, τον Α. που εκείνη τη στιγμή γίνεται συγγραφέας, οι ιστορίες που αρχειοθέτησε, οι ιστορίες που συνέβησαν ενώσω επέστρεφε στο πληκτρολόγιο, κι ας παρέλειπε στην πορεία αυτή να μας το υπενθυμίζει διαρκώς. Είναι οι δικές του Χίλιες και μία νύχτες, η δική του ανάγκη να πάρει παράταση για ακόμα μία νύχτα.

Εγκιβωτισμός, θα αναφωνούσε η θεωρία, επιβίωση, θα ψιθύριζε θαρρώ εκείνος. Η ανάγκη για ιστορίες και η επιστροφή σε αυτές. Η περιδιάβαση στην πόλη, οι ιστορίες της. Η συγκυρία, οι ιστορίες της. Η ανάγκη να συνεχίσει κανείς, η πιο απαραίτητη απ' όλες. Η ιδιωτεία της αφήγησης του προσωπικού, το εγώ στο κέντρο, η αφετηρία της ανάγκης για άθροισμα χτυπημάτων στο πληκτρολόγιο, το μονοπάτι που προσφέρει εναλλακτικές διαδρομές, πού ξεκίνησα να πάω, πώς βρέθηκα εδώ, ξανά και ξανά. Η ανάγκη για ιστορίες είναι η ραχοκοκκαλιά του μυθιστορήματος αυτού, η ανάγκη για ιστορίες είναι η ραχοκοκκαλιά κάθε αναγνώστη, εδώ συναντούνται οι δυο τους, το γιατί γράφω δεν στέκει μόνο του, το γιατί διαβάζω του κάνει παρέα, ποια η ανάγκη;

Η απόλαυση δεδομένη. Η λογική ακόμα γυρεύει. Όσο η απόλαυση συνέβαινε η λογική καιροφυλακτούσε, δεν βρήκε χαραμάδα να χωθεί, μετά την τελευταία σελίδα επανήλθε για ακόμα μια απόπειρα αιτιοκρατική, αράδιασε τα γιατί της, περίμενε. Με έναν τρόπο μεταμοντέρνο συνειδητά χαοτικό, έγραφα παραπάνω, επανέρχομαι σε αυτό. Η Ηλιοπούλου, που τη γνώριζα ως ποιήτρια, έχει μια δεδομένη δεινότητα στην αφήγηση, μια γεννήτρια που παράγει ιστορίες και χωρίς ανάγκη για μετασχηματιστή τις αφήνει να εισέλθουν στη ροή της κεντρικής αφήγησης, ακόμα και όταν μοιάζει εκείνη να έχει παραμεριστεί και κάπου αλλού να έχουμε βρεθεί, μακριά από τον Α. Αυτή η ομαλή ένταξη των ιστοριών στην κεντρική ροή δεν επιτρέπει να δημιουργηθεί η χαραμάδα μέσω της οποίας η λογική θα εισχωρούσε να αναρωτηθεί γιατί το ένα και γιατί το άλλο. Η κατασκευή λειτουργεί, η κατασκευάστρια αυτό επιθυμεί, η κατασκευή της να λειτουργήσει και όχι να μας περηφανευτεί γι' αυτό, δεν περιφέρεται ανάμεσα στους αρμούς φωνάζοντας: κοιτάξτε με τι έκανα· παραμερίζει, βγαίνει από το κάδρο παρέα με τον Α.

Οι ιστορίες, εν μέρει αυτόνομες, μεταφέρουν στις πλάτες τους την πολυπλοκότητα του κόσμου, αφήνουν πίσω τους την όποια προσήλωση στην ιδιωτεία, επίσης δεν το βροντοφωνάζουν, απλά συμβαίνει, ο κόσμος τριγύρω καίγεται, η λογοτεχνία είναι ένα προνόμιο, ωστόσο ενίοτε αποτελεί και ένα εργαλείο παρατήρησης του κόσμου γύρω της, το εγώ λειτουργεί απορροφητικά και ανακλαστικά ταυτόχρονα, ένας μετασχηματιστής στο μεγάλο κύκλωμα, που όσο λειτουργεί επιβιώνει και δεν καίγεται. Η φιλοδοξία, σκέφτομαι, που κρύβεται πίσω από το Παραντί είναι η κατασκευή να λειτουργήσει εν συνόλω, η μια ιστορία να χύνεται μέσα στην άλλη, όλα μέσα σε όλα, όλα παρ' όλο που, όλα ταυτόχρονα, σε μια στιγμή. Η φιλοδοξία αυτό να αποτελέσει ένα μυθιστόρημα και όχι κάποια διηγήματα ή νουβέλες. Η φιλοδοξία η πράξη της γραφής να διερευνηθεί στο πεδίο της ζωής, ένας χωρισμός, μια απόλυση, ένας σκύλος, μια άδεια Αθήνα, η απόφαση του Α. να κάτσει μπροστά από το πληκτρολόγιο, τα άλλα συμβαίνουν, φαινομενικά απλά, εκεί η αρετή, η απλότητα που κρύβει επαρκώς τους αρμούς, συμβαίνουν όπως συμβαίνει η ζωή, συμβαίνουν παράλληλα με την ανάγκη για γραφή και ανάγνωση, συμβαίνουν και είναι εκεί.

Στο Παραντί η ποιήτρια δημιουργεί τον χώρο, το εργαστήριο μέσα στο οποίο θα δουλέψει ιστορίες που ίσως έχουν συμβεί, εκεί υποδέχεται τον αναγνώστη, μαζί του θα βολτάρει στην άδεια και σκοτεινή, ποικιλοτρόπως σκοτεινή, Αθήνα, θα δοκιμάσει και θα καταφέρει να δείξει πως η λογοτεχνία είναι ένα δοχείο ποικίλων και ετερόκλητων συστατικών, έτσι όπως είναι απορροφητήρας και ανακλαστήρας της ζωής εκεί έξω. Οι ερωτήσεις είναι καμιά φορά σημαντικότερες από τις απαντήσεις ή όπως θα έλεγε ο τραγουδοποιός: όσο μικραίνω γύρω ο κόσμος μεγαλώνει.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της Εστίας 

Δύο καλά παραδείγματα

Η σκοτεινή πλευρά του έρωτα, ο χωρισμός και η απόρριψη, το τέλος, το μαύρο κουτί της πρόσκρουσης, η επόμενη μέρα, η συναισθηματική μονάδα αντικατάστασης που εμφανίζεται και η καλή (ελληνική) λογοτεχνία. Η Ρένα Λούνα, γεννημένη το 1992, και ο Φώτης Μανίκας, γεννημένος το 1982, πραγματοποίησαν πρόσφατα το δεύτερο λογοτεχνικό τους βήμα, κάτι παραπάνω από δύο χρόνια μετά. Με διαφορετικό τρόπο, εκείνη με ένα παλιακό, στα όρια της επιτήδευσης, πρωτοπρόσωπο επιστολικό μυθιστόρημα απεύθυνσης προς το αντικείμενο του έρωτά της, εκείνος με μια στακάτη πρόζα, ένας παντογνώστης αφηγητής στα συντρίμμια μιας σχέσης που, όπως τόσες και τόσες άλλες, απλώς κατέρρευσε.

Οι αλεπούδες του Περ-Λασαίζ (Ο Μωβ Σκίουρος, 2023) συζητήθηκαν αρκετά, στόμα με στόμα διαβάστηκαν, ένα πρωτόλειο έργο που εντυπωσίασε με τη φιλόδοξη πρόζα του, παρά το νεαρό της ηλικίας της Λούνα, λειτουργική και τεχνικά άρτια. Στο Αγαπητή Μαρμάρινη Πλάκα, με σκηνικό δράσης εκ νέου το Παρίσι, εκεί που η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια βρέθηκε, εγκαταλείποντας το νησί στο οποίο γεννήθηκε, για να σπουδάσει λογοτεχνία, με ένα αξιόλογο πρώτο βιβλίο στις αποσκευές της, αυτή τη φορά πιο κοντά στο σήμερα, η Λούνα δοκιμάζει κάτι φιλόδοξο.

Μια σύνθεση από ιδιότυπες επιστολές, που μένει αναπάντητο αν επιδόθηκαν στον παραλήπτη, τον κατά είκοσι πέντε χρόνια μεγαλύτερο της καθηγητή, τη Μαρμάρινη Πλάκα, ή αν αποτελούν ενός είδους ημερολόγιο καταστρώματος μιας χιμαιρικής σχέσης, που βύθισε τη νεαρή κοπέλα στην άβυσσο του ανέφικτου, για να γίνουν αργότερα τμήμα μιας έκθεσης, όταν εκείνη πια θα είχε γυρίσει πίσω στο νησί. Το απόσπασμα, ανάμεσα σε άλλα, από το I love Dick της Κρις Κράους, αναδεικνύει μια εκλεκτική συγγένεια. Περαιτέρω, το αντικείμενο των σπουδών δεν δικαιολογεί απλώς, αλλά ως ένα βαθμό επιβάλλει, τόσο το πιο λογοτεχνικό ύφος, στο όριο της επιτήδευσης, όσο και τις δεκάδες διακειμενικές αναφορές που ο αναγνώστης συναντά εδώ, σε ένα χορταστικό γαϊτανάκι στην επικράτεια της λογοτεχνίας.

Η Αγαπητή Μαρμάρινη Πλάκα είναι έργο φιλόδοξο γιατί επιχειρεί να υπερκεράσει τους όποιους ειδολογικούς περιορισμούς, στοχεύοντας σε κάτι πιο σύνθετο από ένα απλό επιστολικό μυθιστόρημα με θέμα τον ανεκπλήρωτο έρωτα. Η Λούνα, με περισσή αφηγηματική άνεση και συνεχώς ανατροφοδοτούμενη έμπνευση, κατασκευάζει ένα εντυπωσιακό παλίμψηστο, που δεν απολύει σε καμία στιγμή τη δυναμική του, κατορθώνοντας να τραβήξει μαζί του τον αναγνώστη στα βάθη της απόγνωσης, στις ατραπούς της ψυχικής κατάπτωσης, διερευνώντας αβίαστα τις εκτάσεις μιας σκοτεινής επικράτειας. Φιλόδοξο, επίσης, γιατί εξαρχής γνωρίζει πώς θέλει να χρησιμοποιήσει το περιεχόμενο των επιστολών, που αποτελούν τον κυρίως όγκο του μυθιστορήματος, δεν ξεμυαλίζεται από την ίδια της την πένα, από τη γοητεία της. Καταφέρνει έτσι να εξαλείψει την όποια υπόνοια περί ανοικονόμητου, τόσο γιατί η υπερβολή είναι εγγενές χαρακτηριστικό του ερωτικού υποκειμένου, όσο και γιατί κάθε επόμενη καταγραφή έρχεται να προσθέσει φύλλα στην επιχειρούμενη ιδιότυπη αυτή χαρτογράφηση.

Το Δεν θυμάμαι να υπήρχε κάποια πόρτα κοντά μας (Loggia, 2023), μια συλλογή διηγημάτων με μερικές όμορφες κορυφές, υπήρξε, επίσης, ένα βιβλίο που διαβάστηκε, ενώ ως πρωτοεμφανιζόμενος ο Μανίκας βραβεύτηκε με τα αντίστοιχα βραβεία του Περιοδικού Αναγνώστης και της Εταιρείας Συγγραφέων. Στο Δεν υπήρχε πιο πιστό επιχείρημα ότι ήταν ζευγάρι από τον τρόπο που κοιτάξανε τον ουρανό, αφήνει τη μικρή φόρμα για το μυθιστόρημα. Δυο άνθρωποι είναι μαζί και μετά δεν είναι πια. Ο χωροχρόνος είναι η σημερινή Αθήνα, το κέντρο της συγκεκριμένα. Με έναν λόγο στακάτο και αρκετά κοφτό, ο Μανίκας πιάνει το νήμα από το σημείο μηδέν: «Το είπε. "Μαρία, θα φύγω"». Άπαξ και ειπωθεί, αφήνει μια ρωγμή στο κουκούλι της σχέσης, ακόμα και αν δεν σχιστεί εξαρχής, η φθορά, που ίσως να ένιωθαν οι ένοικοι, γίνεται ορατή, ολοένα και περισσότερο.

Μια ακόμα ερωτική ιστορία που λήγει άδοξα, τίποτα το καινοφανές εδώ, ένας στακάτος τρόπος, αρκετά προσωπικός και χαρακτηριστικός, για να ξετυλιχτεί το κουβάρι, όμως ούτε αυτό αρκεί να δικαιολογήσει το πόσο μου άρεσε το μυθιστόρημα αυτό, υπάρχει κάτι ακόμα που ο Μανίκας κάνει καλά, στο υπέδαφος και τις άκρες της ιστορίας των δύο προσώπων έρχεται και φυτεύει την καθημερινότητα, το πλαίσιο, τις συνθήκες, με την οξυδερκή ματιά κάποιου που ζει και περπατά το κέντρο της μεγάλης μας πόλης, αποτυπώνει τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν, χωρίς όμως αυτό να τον αποπροσανατολίζει από την επιθυμία/απόφαση να αφηγηθεί το τέλος μιας σχέσης, την επόμενη μέρα του εγώ αντί του εμείς. Το «Μαρία, θα φύγω», εκτός από μια τελεία στον μικρόκοσμο των δύο, αποτυπώνει κάτι ευρύτερο, την επιθυμία ή την αγωνία, αν προτιμάτε, της φυγής από το εδώ, η κούραση που περικλείει δεν έχει να κάνει μόνο με τον άλλον, αλλά εκτείνεται σε κάθε γωνιά της επικράτειας της απόπειρας να ζήσει κάποιος εδώ.

Δύο όψεις μιας κοινής επιφάνειας, δύο τρόποι που συναντιούνται στην ίδια αρένα, δύο καλά μυθιστορήματα που υπενθυμίζουν πως η απαξίωση της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, ακόμα και αν τη δεχτούμε ως κανόνα, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως διαθέτει αρκετές εξαιρέσεις. Και να δύο καλά παραδείγματα.

[Αγαπητή Μαρμάρινη Πλάκα - Ρένα Λούνα (εκδόσεις Ίκαρος)]

[Δεν υπήρχε πιο πιστό επιχείρημα ότι ήταν ζευγάρι από τον τρόπο που κοιτάξανε τον ουρανό - Φώτης Μανίκας (εκδόσεις Μεταίχμιο)]

 

υγ. Για το πρωτόλειο έργο της Λούνα, Οι αλεπούδες του Πιερ Λασαίζ, περισσότερα θα βρείτε εδώ, ενώ για το I love Dick της Κράους εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Κατεδάφιση - Άνια Βουλούδη

Το κριτήριο της πρώτης φράσης: «Στέφανε, τι ανέμπνευστη εποχή είναι αυτή».

Περνούσα μια φάση που διάβαζα με μανία νεοεκδοθείσα ελληνική λογοτεχνία, την ώρα που το καλοκαίρι εισέβαλε δυναμικά στο προσκήνιο, η ζέστη και η εγκατάλειψη της πόλης σταδιακά, είχα τελειώσει κάποια πολύ ωραία διηγήματα, ήμουν στη δουλειά, έπιασα στα χέρια μου την Κατεδάφιση, διάβασα την παραπάνω εναρκτήρια φράση, η επιλογή είχε γίνει.

Με την ποίηση δεν ασχολούμαι, καθόλου εντύπωση δεν μου κάνει που αγνοούσα την πρωτόλεια ποιητική συλλογή της Βουλούδη με τον φοβερό, πάντως, τίτλο: Η πλατεία ως μια βέβαιη κατάληξη. Όπως πια δεν μου κάνει καθόλου εντύπωση πως διαβάζω ολοένα και συχνότερα συγγραφείς πιο νέους από μένα, κάποτε ήταν με τον τρόπο του σοκαριστικό και ίσως σπάνιο, τώρα πια όχι.

Μια σειρά από επιστολές, με αποδέκτη τον Στέφανο, συνθέτουν τη νουβέλα αυτή. Μια σειρά από αναπάντητες επιστολές, ο Στέφανος άμεσα δεν ακούγεται καθόλου, μόνο μέσα από την αφήγηση της Άνιας. Αυτή η μονομερής επιστολική λογοτεχνία, ως αφηγηματικό όχημα, διαθέτει δύο κυρίως πρόσωπα, τον αποστολέα και τον παραλήπτη(;), βάζω το ερωτηματικό γιατί δεν είναι εντελώς ξεκάθαρο αν οι επιστολές αυτές στάλθηκαν και διαβάστηκαν, ένας μονόλογος, ιδιότυπος σίγουρα, λοιπόν, η Άνια ανασύρει από τον ταμιευτήρα, καταστάσεις, σκέψεις, συναισθήματα, συμβάντα, πρόσωπα, από το παρελθόν, λιγότερο ή περισσότερο μακρινό, με μια μάλλον γραμμική αφήγηση στην οποία ο Στέφανος, μη αναμενόμενα μάλλον, δεν είναι το κυρίαρχο πρόσωπο.

Διόλου πρωτότυπο δεν είναι κάτι τέτοιο, ιδιαίτερα στην εποχή μας, εκεί που το αυτομυθοπλαστικό ολοένα και περισσότερο χώρο καταλαμβάνει, εκεί που το ατομικό ολοένα και ισχυροποιεί τη θέση του. Μου άρεσε πολύ το βιβλίο αυτό ωστόσο και αυτό σίγουρα έχει να κάνει με τον αφηγηματικό τρόπο της Βουλούδη, την πρόζα της, την αμεσότητα, την ποιητική ματιά σε ένα εν πολλοίς ρεαλιστικό ταμπλό, σε πράγματα που συνέβησαν. Τις επιστολές συνέχει ένα ιδιότροπο ζεύγος, από τη μια η αίσθηση της πτώσης, από την άλλη η αντίστοιχη μιας προόδου, μιας ωρίμανσης, μιας γνώσης, παρέα με μια απομάγευση, ωστόσο, πάντοτε η απομάγευση, αργά ή γρήγορα, παίρνει όλο και περισσότερο χώρο και χρόνο καθώς η ενηλικίωση προχωρά.

Μιλώντας για το αίσθημα της πτώσης, αντιγράφω αυτό: «Στέφανε, θα πρέπει τώρα να σου μιλήσω για την αίσθηση που έχω ότι τα πράγματα κατηφορίζουν. Είμαι σίγουρη πως υπάρχει μια κλίση δυσδιάκριτη και πως όλα κατρακυλούν, κι εγώ μαζί τους, κι οι άνθρωποι, οι δικοί μου κι οι άλλοι, ξεκινάμε μια ανεπαίσθητη κίνηση προς τα κάτω». Παρακάτω, επίσης: «Τότε ακριβώς ξεκίνησε για μένα μια κάθοδος ισχυρή, μοναχική, περίπου αληθινή, χοντροκομμένη και μάταιη, μια κάθοδος απαιτητική σαν καταβύθιση, σαν πτώση, λες και ο μοναδικός τρόπος για να σωθεί κανείς είναι να ζήσει στο υπέδαφος, κάτω απ' τους άλλους, έξω απ' τον αέρα, μέσα στην παρατήρηση της ζωής και τη σκληρότητα του χώματος, κάτω στον εαυτό του παράλογου βάθους και της σκοτεινιάς».

Δεν ξέρω, και διόλου με ενδιαφέρει, αν η πρώτη ύλη των επιστολών διαθέτει στοιχεία αυτομυθοπλασίας ή όχι. Ας το ξεκαθαρίσω αυτό. Η Βουλούδη, ο αφηγηματικός της τρόπος, καλύτερα, διαθέτει την απαραίτητη ισχύ ώστε να συμπορευτεί το ατομικό βίωμα παρέα με μια, για μένα ζητούμενη, ματιά στον γύρω κόσμο, και ας μην έχω περπατήσει εκείνους τους ίδιους δρόμους της Θεσσαλονίκης, και ας μην έχω αλλάξει τόσα σπίτια, τι σημασία έχει κάτι τέτοιο, καμία. Καθόλου δεν είναι του γούστου μου η ανίχνευση συγγραφικών προθέσεων με βάση τα όσα εγώ γυρεύω να διαβάσω και νιώθω πως διαβάζω. Η δυσδιάκριτη αφετηρία από την οποίο εκκινούν οι επιστολές, αυτό το κάπως αφηρημένο, αλλά τόσο εύστοχο: Στέφανε, τι ανέμπνευστη εποχή είναι αυτή· στο οποίο πολλοί, αν όχι όλοι, οι περισσότεροι θα ένιωθαν ταύτιση, ανέμπνευστη, σίγουρα, απομαγευμένη, επίσης, αυτή η εποχή στην οποία ζούμε παρόλο που συμβαίνουν όσα συμβαίνουν, που καθένας μας με το όποιο προνόμιό του, μικρότερο ή μεγαλύτερο, παρόλα τα όσα συμβαίνουν, συνεχίζει να ζει και να γυρεύει, να πέφτει και να σηκώνεται, να κοιτάζει πότε μέσα και πότε έξω, πότε με ενοχή και πότε με την πανοπλία ενός αναφαίρετου δικαιώματος.

Και αυτή η αρχή, η αναφορά στην ανέμπνευστη εποχή, το άφημα της φράση αυτής εκεί, στην αρχή, ακολουθείται από μια παρεμφερή αόριστη αίσθηση, χέρι-χέρι με τα όσα συνέβησαν, με τις αποφάσεις που πήρε ενεργητικά ή που αναγκάστηκε να πάρει, η διαδοχή των καταστάσεων, των συναισθημάτων, των προσώπων, του ίδιου του εαυτού που μεγαλώνει, που αθροίζεται, που επαναπροσδιορίζεται διαρκώς, αυτή η ανάγκη για ανάληψη ενώ όλα προχωράνε και συνεχίζουν, ο χρόνος τέτοιος είναι, δυσδιάκριτος όσο έρχεται, στιγμιαίος όταν πλησιάζει, άπιαστος μόλις ξεμακρύνει ελάχιστα. Σε άλλες λογοτεχνικές απόπειρες, παρεμφερείς, εντοπίζω συχνά μια ανάγκη στην αφήγηση, εδώ αυτή η αίσθηση δεν υπάρχει, δεν νιώθεις διαβάζοντας τις επιστολές πως η Άνια θα σκάσει αν δεν τα τοποθετήσει στο χαρτί, ή για να είμαι πιο ανοιχτός, δεν κυριαρχεί αυτό το συναίσθημα, και αυτό είναι κάτι που διόλου δεν υποβιβάζει το όλο εγχείρημα, ίσα ίσα που το απελευθερώνει, το ελαφραίνει, του επιτρέπει να πάρει τα μέτρα και τις διαστάσεις του, η εικόνα καθαρίζει έτσι, εδώ υπεισέρχεται εκείνο το δεύτερο χαρακτηριστικό του ζεύγους, η πρόοδος, η ωρίμανση, η γνώση και η απομάγευση, καθένας ας το βαφτίσει όπως επιθυμεί και νιώθει.

Διαβάζω ξανά τα παραπάνω και η αναφορά σε προόδους, ωριμάνσεις και γνώσεις μου χτυπάει άσχημα, σαν να είναι κάποιο βιβλίο αυτοβοήθειας, ψευδοφιλοσοφικό. Και εγώ καθόλου έτσι δεν το εννοώ. Τότε, τι είναι αυτό που λέω; Δεν είμαι σίγουρος. Καθόλου. Διαβάζω ξανά τα παραπάνω. Πάλι μου χτυπάνε άσχημα, αλλά, ταυτόχρονα, η αίσθηση είναι εκεί. Ίσως να φταίει ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφερόμαστε απέναντι στις λέξεις πρόοδος, ωρίμανση και γνώση. Η γαμημένη εκλογίκευση των πάντων. Ίσως και όχι. Η αίσθηση του ζεύγους είναι εκεί. Ίσως έχω ανάγκη να εντοπίσω το αντίβαρο που δεν αφήνει τις επιστολές να καταβυθιστούν, να περιχαρακωθούν, να εγκλωβιστούν. Ίσως να φταίει ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφερόμαστε στη λέξη πτώση. Η ποιητικότητα, ο ρομαντισμός, το νεαρό της ηλικίας. Δεν είμαι σίγουρος. Καθόλου. Αναρωτιέμαι, δεν είναι η πρώτη φορά, αν θα έπρεπε να σταθώ σε έναν βατήρα πιο φιλολογικό, να αναζητήσω και να εντοπίσω στην αντικειμενικότητα τις αρετές της γραφής της Βουλούδη. Φιλόλογος ωστόσο δεν είμαι, ευτυχώς. Τι σχέση θα είχε μια τέτοια απόπειρα με την καταγραφή της αναγνωστικής εμπειρίας, καμία, σπεύδω να απαντήσω. Συναγερμός κλισέ: διαβάζουμε αυτό που είμαστε, διαβάζουμε αυτό που νιώθουμε πως μας αντανακλά, αυτό που έχουμε ανάγκη. Αυτό το πλαίσιο, το γεμάτο κλισέ, απλοποιεί, διαβάζω και νιώθω, όπως ζω και νιώθω και δεν μπορώ, όχι πάντα και όχι με επιτυχία, παρά υποκειμενικά, να ανασύρω το σύνολο των συστατικών και τις μεταξύ τους απόλυτα εμφανείς διασυνδέσεις.

Διαβάζω ξανά τα παραπάνω και τόσο η αναφορά (πρόοδος, ωρίμανση, γνώση) όσο και ο σκεπτικισμός επί αυτών μου χτυπάνε άσχημα, ταυτόχρονα, ωστόσο, εύστοχα, συνεχίζουν να βγάζουν νόημα για μένα, για την ανάγνωσή μου, για τα σημεία εκείνα που διάβασα ξανά και ξανά, στον κολοφώνα διαβάζω κάτι που νιώθω συγγενές: Την Κατεδάφιση της Άνιας Βουλούδη επιμελήθηκε ο Κώστας Σπαθαράκης και ταυτίστηκαν διορθώνοντας η Εύα Πλιάκου και η Ίριδα Αλυσανδράτου. Ίσως έτσι ειπωμένο να βγάζει νόημα.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Εκδόσεις Αντίποδες

Στα θερμοκήπια του Αυγούστου - Άκης Παπαντώνης

Στέκουν τα χρόνια πίσω, αρκετά πια, κάποιοι συγγραφείς εξέδωσαν ενώ υπήρχε ο τόπος αυτός, ενώ συνέβαινε αυτό που ύστερα από το πρώτο κείμενο συνέβη κι ακόμα συμβαίνει, εξέδωσαν ξανά, επεσήμανες, διέκρινες, μοιράστηκες, αγάπησες, μια διπλή πορεία, παράλληλη, που οι ροές της έρχονταν να συναντηθούν σε κάθε έκδοση/ανάγνωση, ποιοι ήσασταν και ποιοι είστε, πώς διαβάζατε, πώς γράφατε, πώς διαβάζετε και πώς γράφετε, με τις εναλλαγές στα υποκείμενα των πράξεων, και εκείνος διάβαζε, και εσύ έγραφες, και εναλλάξ. Όταν ανακοινώθηκε το επόμενο πεζογραφικό βιβλίο τού Άκη Παπαντώνη, Στα θερμοκήπια του Αυγούστου, πρόλαβες ταυτόχρονα να ενθουσιαστείς και να απογοητευτείς, ένα καινούριο βιβλίο, μια συλλογή διηγημάτων ωστόσο, που δεν είναι του ακριβούς γούστου σου, σχημάτισαν ζευγάρι οι δυο τους, τα βήματα οδήγησαν στην ανάγνωση, έστω και μόνο για την εποπτεία, σκέφτηκες, την παρατήρηση στην εξέλιξη και την πρόοδο, στη συνάντηση των ροών, έστω και μόνο γι' αυτό, οι προσδοκίες ζήτησαν δικαίωμα, δεν άνοιξαν στο τραπέζι τα φύλλα τους. Έτσι σου συνέβη.

«Δεν ήξερες ακόμη να το πεις, αλλά ήσουν ερωτευμένος:» δεν περίμενες αυτή τη φαινομενικά ευθεία απεύθυνση, αυτό το εσύ σε βρήκε απροετοίμαστο, σε πήρε από το χέρι, σε οδήγησε.

Συνηθίζεις να λες πως ένα από τα χαρακτηριστικά της μικρής φόρμας που σε δυσκολεύει είναι η τυχαία συνύπαρξη στο πλαίσιο μιας έκδοσης, η απουσία συνδετικού ιστού και ενότητας, και αυτή η δευτεροπρόσωπη απεύθυνση, όχι στον αναγνώστη, όχι σε κάποιο τρίτο πρόσωπο, αλλά στο κυρίως πρόσωπο της κάθε μικροπλοκής, αυτό το μη αναμενόμενο εσύ, παρέσυρε και διέλυσε το ανάχωμα των επιφυλάξεων, απλώθηκε ένας ενιαίος καμβάς πάνω στον οποίο οι ιστορίες τοποθετήθηκαν, το ύφος και η γλώσσα, εν πολλοίς γνώριμα, ήταν επίσης εκεί στην υποστήριξη της κατασκευής, ένας γνωστός από χρόνια που συναντάς και έχει καινούρια πράγματα να σου πει, αναγνωρίζεις τη φωνή και τις χειρονομίες, διακρίνεις τον χρόνο που μεσολάβησε.

Συνηθίζεις να αντιμετωπίζεις, δεν το παραδέχεσαι, σπάνια το επικοινωνείς, τη μικρή φόρμα ως μια σειρά από μυθιστορηματικές δυνατότητες που δεν κάρπισαν, μια σειρά από δοκιμές, υποβαθμίζεις έτσι κάτι που δεν είναι του γούστου σου, που δεν το κατανοείς, ωστόσο και ταυτόχρονα, αφήνεις να εννοηθεί πως η έκδοση μιας συλλογής διηγημάτων είναι μια γέφυρα χρόνου ανάμεσα στο προηγούμενο και το επόμενο βιβλίο ενός συγγραφέα, όταν όμως συμβεί, όπως τώρα δα συνέβη, να διαβάσεις μια συλλογή διηγημάτων, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, για τη συνάντηση, την εποπτεία, την περιέργεια, τη διαδρομή με το λεωφορείο, παραδείγματα όλα αυτά, όταν λοιπόν συμβεί όπως τώρα δα συνέβη να διαβάσεις μια συλλογή διηγημάτων και με εξασθενημένη την άμυνα, αφημένη την προσδοκία, προχειροφτιαγμένο τον ορίζοντα προσδοκιών, ακόμα κάτοικος του προηγούμενου μυθιστορήματος, περιμένοντας τα κλειδιά για το επόμενο, όταν λοιπόν συμβεί όπως τώρα δα συνέβη να διαβάσεις μια συλλογή διηγημάτων και η πρώτη απεύθυνση να σε πετύχει ανυποψίαστο διαβάτη, δεν ήξερες ακόμα να το πεις αλλά ήσουν, γυρίζεις το κεφάλι, αναρωτιέσαι αν σε σένα κατευθύνεται, βρίσκεσαι στα θερμοκήπια του Αυγούστου, προσαρμόζεσαι χωρίς κόπο τελικά στο μικροκλίμα και περιφέρεσαι στις διάφορες αράδες.

Είπες για δοκιμές. Τα δικά σου λόγια είναι. Το είπες με κάποιο υπονοούμενο, σίγουρα όχι ουδέτερα. Δοκιμές, λοιπόν. Ο συγγραφέας δοκιμάζει και οι δοκιμές συνέχουν τα διηγήματα, τι έχεις να πεις τώρα; Σκέφτεσαι τον Παπαντώνη πειραματιστή βιολόγο, με ρόμπα λευκή, πλαστικά γυαλιά, κλεισμένο σ' ένα εργαστήριο. Το ένα διήγημα δίνει τη θέση του στο επόμενο. Βρίσκεσαι στα ανοιχτά των μέσα σελίδων. Το ένα διήγημα εισέρχεται στο επόμενο, πέρα από τον εκάστοτε τόπο και χρόνο, πέρα από την εναλλαγή των προσώπων, πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις θυμάσαι τον Κάρβερ, τη Μπερλίν ακόμα την έχεις αδιάβαστη, θυμάσαι τον Κάρβερ, που ο Παπαντώνης αγαπά, ανθολόγησε και μετέφρασε κάποια ποιήματά του παλαιότερα, θυμάσαι τον Κάρβερ γι' αυτό το συναίσθημα, πως μια πόρτα ανοίγει και τα πρόσωπα αλλάζουν σαλόνι, κάτι διακόπτεται και κάτι άλλο συνεχίζεται, και άλλη μια πόρτα ανοίγει, πότε κλείνει πίσω τους και πότε μένει, λίγο ή πολύ, ανοιχτή.

Όταν διαβάζεις διηγήματα που σου αρέσουν, ναι συμβαίνει αυτό, επαναλαμβανόμενο κλισέ χρησιμοποιείς τα σχετικά με το παγόβουνο, πόσο φαίνεται και πόσο δεν φαίνεται αλλά υπάρχει παγωμένη μάζα κάτω από την επιφάνεια, το αισθάνεσαι, είναι και αυτός ένας τρόπος να προσεγγίσεις κάτι, όσο καλά ορισμένο από τη θεωρία και αν είναι δεν παύει να είναι τελικά απροσδιόριστο, αφού μια αίσθηση είναι η πύκνωση, το σφίξιμο, το τίποτα που δεν περισσεύει, το κάθε τι που είναι στην κατάλληλη θέση, η λεπτοδουλειά. Ο Παπαντώνης, πάντα με ρόμπα λευκή, πλαστικά γυαλιά, κλεισμένος σ' ένα εργαστήριο, δοκιμάζει τις υποσημειώσεις ως ένα πεδίο διερεύνησης, ως μια επιφάνεια ανάδυσης μικρών κομματιών πάγου από το αθέατο σύμπαν της κάθε ιστορίας, κάτι που συνέβη, μία παρέκβαση και ύστερα άλλη μία, τι από αυτά που συνέβησαν μπορεί άραγε να είναι άσχετο με όσα τώρα εξιστορούνται; Και αυτές οι δοκιμές, τα δικά σου λόγια είναι, το υπονοούμενο και η μη ουδετερότητα, επίσης, εξαρχής αποδεικνύονται λειτουργικές, πετούν από πάνω τους τη σκόνη της επεξήγησης, τον μανδύα του μεταφραστή ή του επιμελητή, ο συγγραφέας είναι εδώ που τις χρησιμοποιεί οργανικά και όχι προσθετικά, δοκιμάζεις στο τέλος της ανάγνωσης να επιστρέψεις και να διαβάσεις τις υποσημειώσεις αυτές στη σειρά, πώς θα ήταν μια συνεχής υποσημείωση ως ένα αυτόνομο κείμενο, και να που λειτουργεί, με έναν τρόπο ιδιότυπο, αλλά λειτουργεί, ένα διήγημα προστίθεται στη συλλογή και εσύ έχεις περάσει για τα καλά στην επικράτεια της υποψίας και της απόδοσης προθέσεων, η ανάγνωση πράξη ενεργητική, το έργο όταν φύγει από τα χέρια του δημιουργού αυτονομείται, η πολυσημία της λογοτεχνίας, να μερικά ακόμα κλισέ.

Συνεχίζεις να δοκιμάζεις βόλτες σε γειτονιές που δεν είναι, λες, του γούστου σου (και) γιατί ενίοτε συμβαίνει αυτό που τώρα δα συνέβη με αυτή τη γειτονιά, κάπως έπεφτε το φως, κάπως έστριψες σ' ένα στενό, κάπως συνέβη να ανασκουμπωθείς, η έκπληξη που κανείς πια δεν μοιάζει να τη θέλει, όχι συναγερμοί και όχι εκπλήξεις παρακαλώ, λέει εκείνο το τραγούδι, τότε τις ήθελες, τις αποζητούσες, κάτι να διαρρήξει την ανία και το αναμενόμενο, μεγάλωσες και δεν τις θες, το τηλέφωνο από άγνωστο νούμερο, ένα μήνυμα από μια υπηρεσία, μια γραφειοκρατική πρόκληση, μια ζημιά, μια αναταραχή, ένας θάνατος, μια απόλυση, ένα κακό, ανησυχαστικό μαντάτο, να τι είναι, ή σκέφτεσαι πως είναι, οι εκπλήξεις πια, εσύ και άλλοι πολλοί, αλλά κάτι από τα παλιά υπάρχει, κάτι που ίσως στα εργαστήρια οι βιολόγοι εντοπίζουν στον καρυότυπο, κάτι υπάρχει ακόμα, κάτι παιδικό ίσως, εφηβικό ή νεανικό, τέλος πάντων, κάτι υπάρχει ακόμα στο ανασκούμπωμα της έκπληξης, μια μετακίνηση, λίγο ακόμα καύσιμο για τις επόμενες βόλτες έξω από τη ζώνη ασφάλειας, και αυτά τα βιβλία, οι εκπλήξεις, που σε βρίσκουν απροετοίμαστο και βαρύθυμο, σε διεγείρουν, τα φύλλα έπεσαν στο τραπέζι, η κέντα, νομίζω, είναι ένας καλός συνδυασμός.

υγ. Όλα ξεκίνησαν με τον Καρυότυπο (εδώ), συνέχισαν με το ρηχό νερό, σκιές (εδώ) και το Η τελευταία αρκούδα του δάσους (εδώ).

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Εκδόσεις Κίχλη

Περιγραφή ενός χωριού - Marie Luise Kaschnitz

«Μια μέρα, ίσως πολύ σύντομα κιόλας, θα κάνω την απόπειρα να περιγράψω το χωριό», έτσι ξεκινάει η περιγραφή ενός χωριού, η περιγραφή μιας επικείμενης περιγραφής του χωριού, ένα πλάνο περιγραφής, ένα σχεδίασμα μιας περιγραφής, χωρισμένο σε μέρες εργασίας, από την πρώτη, όταν μια πανοραμική εικόνα του χωριού θα δοθεί, όπως τα πουλιά και οι επιβάτες ενός αεροπλάνου το βλέπουν από ψηλά, με τις ιδιαιτερότητές του αλλά και τις ομοιότητές του με άλλα χωριά, με τη φύση που το περικυκλώνει, τη φύση την ανεξέλεγκτη και τη φύση την τιθασευμένη από τον άνθρωπο και τις μηχανές, έως την εικοστή πρώτη μέρα, όταν θα αναλογιστεί γιατί το άρχισε όλο αυτό, γιατί κατέφυγε στο σχεδίασμα της αναπαράστασης του χωριού.

Αυτό το ολιγοσέλιδο, υβριδικό έργο, που το θέμα του, η επικείμενη απόπειρα περιγραφής του χωριού, καθορίζει τη φόρμα, τον χωρισμό του σε κεφάλαια ανά ημέρα εργασίας, που μοιάζει με σημειώσεις εργασίας, ίσως έτσι θα μπορούσε να περιγραφεί, ένας σχεδιασμός εργασίας που διακρίνεται για τον φορμαλισμό του, όχι όμως σε βάρος του περιεχομένου, όπως θα περίμενε ίσως κανείς, αλλά προς εξυπηρέτησή του, όποια οδό προσέγγισης και αν επιχειρήσει κανείς, θα βρει εμπόδια και στοιχεία παράταιρα προς την ομαλή ένταξή του σε κάποιο συγκεκριμένο περιγραφικό σχήμα, γι' αυτό και πριν απ' όλα μετά το ποσοτικό ολιγοσέλιδο ακολούθησε το υβριδικό.

Συνέβαινε και ακόμα πιο έντονα συμβαίνει στη λογοτεχνία η πρωτοτυπία, το κυνήγι της —για να το πω καλύτερα—, να αποτελεί το ζητούμενο, ό,τι πιο κοντά στην παρθενογένεση, ζητούμενο που σπάνια εντυπωσιάζει τον αναγνώστη, ζητούμενο που συχνά βαραίνει και καθιστά δυσλειτουργικό το τελικό αποτέλεσμα. Εδώ δεν έχουμε μια τέτοια περίπτωση, παρότι είναι μια τέτοια περίπτωση. Δεν είναι όμως μια τέτοια περίπτωση, γιατί ακόμα και αν συμφωνήσουμε πως στόχος της Κάσνιτς ήταν η πρωτοτυπία, το να μιλήσει γι' αυτό που η λογοτεχνία μιλάει, να περιγράψει αυτό που η λογοτεχνία περιγράφει, τον τόπο και τους ανθρώπους, τη φυσική και την ανθρώπινη επικράτεια, τα δυσδιάκριτα όρια τους, τον τόπο ως σκηνικό δράσης της ιστορίας, των δυνατοτήτων και των εκφάνσεών της, δεν είναι μια τέτοια περίπτωση, γιατί δεν εγκλωβίζεται μέσα σε αυτή την πρόθεση, παρότι το θέμα καθορίζει, το είπαμε κιόλας, τη φόρμα απ' άκρη σ' άκρη.

Στο τώρα έρχεται το μέλλον να συναντήσει το παρελθόν, στο σχεδιάγραμμα των ημερών εργασίας, που πρόκειται να συμβεί, αν όντως συμβεί, η Κάσνιτς θα προεκτείνει το παρόν στην κάθε μια μέρα από τις είκοσί μία, για να φέρει το παρελθόν που συνέβη στο μέλλον που συμβαίνει, σε όσα άλλαξαν και σε όσα διατηρήθηκαν, σε αυτό που εκείνη ήταν και σε όσα εκείνη είναι, παρότι η παρουσία της, ευδιάκριτη με έναν τρόπο δυσδιάκριτο, πανταχού παρούσα παρότι ενδεδυμένη τον μανδύα του παρατηρητή καταγραφέα, η αντικειμενικότητα της παρατήρησης μόνο φαινομενικά θα καλύψει το υποκειμενικό, το συναίσθημα και την ανάγκη για την περιγραφή του χωριού, και αν δεν ήταν αυτό το χωριό θα ήταν ένα άλλο, και αν δεν ήταν χωριό θα ήταν μια πόλη, μια χώρα, μια ήπειρος, δεν έχει και τόση σημασία αυτό, παρότι μοιάζει να έχει τεράστια σημασία, η ακρίβεια και η πλήρης σύνοψη, κάθε γωνιά του χωριού να αποδοθεί με μια αυστηρότητα ή με μια γλυκύτητα, η συγγραφέας δεν θα ανοίξει εντελώς τα χαρτιά της, μόνο κάποιες μικρές νύξεις, εδώ και εκεί σπαρμένες.

Έτσι όπως αιωρείσαι ή περιφέρεσαι στο χωριό, έτσι όπως σου υποδεικνύεται το ένα λιβάδι ή το δάσος ή τα σπίτια ή το κοιμητήριο ή κάτι που δεν υπήρχε και κάτι άλλο που τώρα υπάρχει, ένας μικρόκοσμος, φιλήσυχος και απλός, όσα δίνει η γη και όσα παίρνει η γη, ο χρόνος κυλάει πιο αργά εδώ, τα μοτίβα της φύσης το κάνουν αυτό, η εναλλαγή των εποχών και η ρουτίνα τους. Αναλογίζομαι εξ αρχής τη λέξη υπαινιγμός, θα ταίριαζε και θα συνόψιζε, δεν θα έπαυε ωστόσο να είναι περιοριστική, όπως το ίδιο συμβαίνει και με τη γνώση που ο αναγνώστης έχει σχετικά με την περίοδο, πότε έχει γραφτεί, τι είχε συμβεί μόλις πριν, μια υπαινιχτική λογοτεχνία στο φάσμα εκείνης της μη λήθης, μια μικρή επαναλαμβανόμενη νύξη είναι εκείνο το «όταν εμείς κάναμε πως κοιμόμαστε», μια παραδοχή ενοχής, μια άχρηστη ίσως πια παραδοχή, μια μεταχρονολογημένη παραδοχή συνενοχής, σιωπής, αδιαφορίας.

Το τώρα, όταν μοιάζει αδύνατο, μάταιο ή δύσκολο, έχει ανάγκη από κάτι μελλοντικό, ένα ορόσημο τοποθετημένο κάπου ύστερα, κάτι να έχει κανείς να πλησιάσει, να κοιμηθεί και να ξυπνήσει. Το τώρα, επίσης, όταν μοιάζει φορτωμένο με αποσκευές ατάκτως τοποθετημένες, το τώρα όταν ξαφνικά έγινε τώρα, όταν έγινε μετά, όταν το χρέος προς το παρελθόν κατέστη άμεσα εξοφλητέο, όταν δεν είναι μόνο τα ανθρώπινα δικαστήρια εκείνα που θα λάβουν αποφάσεις ενοχής ή αθωότητας, θα εξετάσουν τεκμήρια και εξηγήσεις, θα αποφανθούν πιστεύοντας πως οι λογαριασμοί με το παρελθόν δύναται να καταστούν επιλυμένοι οριστικά και αμετάκλητα, πως το τώρα επιτέλους μπορεί να γίνει ένα σημείο επανεκκίνησης, ένας βωμός του ό,τι έγινε έγινε, μια συλλογική ανακούφιση, το ξύπνημα από έναν εφιάλτη, το τίναγμα από τις βάτες του ώμου κάθε ίχνους ευθύνης, ευθύνης δράσης και μη δράσης, το εμείς που θα γιγαντωθεί να μας συμπεριλάβει όλους, ομοψυχία και ομόνοια, μια νέα αφήγηση, ένα άρον άρον κλείσιμο της δικογραφίας.

Το μυαλό δεν χορταίνει με το αφηρημένο, επιζητά το χειροπιαστό και το συγκεκριμένο, επιθυμεί να καταλάβει. Έτσι και το δικό μου. Ακόμα ένα ουσιαστικό με περιτριγύριζε κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης και με περιτριγυρίζει και μετά το πέρας της: ποιήτρια. Μια ποιήτρια που επιχειρεί κάτι ενάντια στη λογοτεχνική της φύση. Ενάντια σύμφωνα με τα στερεότυπα για την ποίηση. Σύμφυτα, ωστόσο. Με τον δικό της τρόπο. Το υφαντό της στερεοτυπίας καθώς κυλιέται και σέρνεται στο χώμα μαζεύει διάφορες βρομίτσες, βιαζόμαστε να τείνουμε το δάκτυλο, να μιλήσουμε για αναχωρητισμό, να πούμε πως εδώ ο κόσμος καίγεται, να κατηγορήσουμε για κάποιο προνόμιο, να επισημάνουμε, ακόμα ακόμα, και κάποια αφέλεια. Είναι η Περιγραφή ενός χωριού ένα κείμενο ποιητικό; Ναι, είναι. Είναι μόνο αυτό; Όχι, δεν είναι. Είναι η Κάσνιτς μια ποιήτρια που επιχειρεί να αποτυπώσει το ανθρώπινο και το περιβάλλον εντός του οποίου αυτό φύεται; Δεν είμαι σίγουρος. Όπως δεν είμαι σίγουρος κατά πόσο, παρά τα βιογραφικά στοιχεία για τη ζωή της, παρά την υποψία που το αυτομυθοπλαστικό θρέφει, είναι κάτι απόλυτα και αυστηρά αυτοβιογραφικό.

Σκέφτομαι τον Μπελ, σκέφτομαι τη Σβάρτσενμπαχ, σκέφτομαι την Μπάχμαν, σκέφτομαι την Έρπενμπεκ, ανάμεσα σε άλλους και άλλες. Σκέφτομαι την εσωτερική αυτοεξορία κατά τη διάρκεια του ζόφου. Σκέφτομαι το σήμερα, το αναλογικά με τσιτώνει. Σκέφτομαι το κλισέ, εύκολο στην εκστόμιση, δύσκολο/αδύνατο στην πράξη, το κλισέ που λέει να νιώθεις υπεύθυνος για όσα έκανες ή δεν έκανες, να είσαι εσύ που θα σε ξεσκεπάσεις ή που θα σε χτυπήσεις φιλικά στην πλάτη. Σκέφτομαι τη διττή ανάγκη της λογοτεχνίας, της γραφής και της ανάγνωσης. Σκέφτομαι τη διάκριση από την ιστορία, όχι μόνο γιατί η λογοτεχνία μπορεί να συμβεί όταν ακόμα το έδαφος είναι υγρό, αλλά γιατί κάτι άλλο έχει να συνεισφέρει. Σκέφτομαι τα παιδικά χρόνια. Σκέφτομαι το παρελθόν. Σκέφτομαι τη ματαιότητα και τη δυσκολία. Σκέφτομαι τις επαναλαμβανόμενες τροχιές. Σκέφτομαι πόσα μπορούμε να πούμε για να αποφύγουμε αυτό που (όποιο ρήμα θέλετε) να πούμε. Σκέφτομαι το σπίτι υπ' αρ. 84. Αυτό το σκέφτομαι πολύ.

Διαβάζω δεύτερη και τρίτη φορά το βιβλίο. Ακόμα και το υβριδικό μου φαίνεται λίγο, παρότι ιδιαιτέρως ευρύχωρο. Σκέφτομαι την ποιήτρια, ξανά. Επιθυμεί να περιγράψει αυτό που υπάρχει στη θέση αυτού που υπήρξε, χωρίς να ανοίξει την πόρτα του σπιτιού υπ' αρ. 84. Σκέφτομαι τους ζωγράφους που στήνουν τα καβαλέτο τους απέναντι στο θέμα τους, σκέφτομαι πως η άριστη και ακριβής αποτύπωση σε κανέναν τους δεν χάρισε ένα διαβατήριο για το μέλλον, ήρθε η φωτογραφία, ήρθε η κίνηση, η παρατεταμένη εποχή της εικόνας. Σκέφτομαι ένα απλό χωριό, λίγες σελίδες στο βιβλίο της ιστορίας. Σκέφτομαι τον κηπουρό στο σπίτι της Δοκιμασίας.

Η εισαγωγή, το πώς και το πότε της ανάγνωσης του μετέπειτα μεταφραστή, τυχαία ένα βράδυ, το βιβλίο τραβηγμένο από μια βιβλιοθήκη χαρισμένη από έναν δάσκαλό του, απλώνει μια επικράτεια κοινή, τα παραφερνάλια μιας ανάγνωσης, του πού, το πώς, το πότε. Το επίμετρο έρχεται να επιβεβαιώσει διάφορα, να φανερώσει περισσότερα να εντείνει το συναίσθημα πως η Περιγραφή ενός χωριού, παρά τη σταθερότητα, έχει την αρετή της διαφυγής, εκεί που νομίζεις πως στο αδιέξοδο κάποιου μονοπατιού τη στρίμωξες, γλιστρά και χάνεται ξανά, εσύ στο κατόπι. Σκέφτεσαι πως δεν είναι αυτό που φαίνεται και είναι αυτό που φαίνεται. Σκέφτεσαι τον υπαινιγμό και να που πάλι ο ρεαλισμός θριαμβεύει. Σκέφτεσαι το ατομικό και ξεπηδά το συλλογικό, αργότερα το αντίστροφο. Σκέφτεσαι εκείνη και εμφανίζεται το είδωλό σου. Σκέφτεσαι το σπίτι υπ' αρ. 84 απλά να βρίσκεται εκεί και να υπάρχει. Σκέφτεσαι την επιτήδευση και τον φορμαλισμό και πάλι σου ξεφεύγει. Σκέφτεσαι πως έχεις τις απαντήσεις και ανακουφίζεσαι που δεν τις έχεις. Σκέφτεσαι μια άσκηση γραφής και να η λογοτεχνία αδιάφορη για πεζά και κεφαλαία.

υγ. Για το Μπιλιάρδο στις εννιάμισι του Χάινριχ Μπελ, περισσότερα θα βρείτε εδώ. Για το Η ευτυχισμένη κοιλάδα της Σβάρτσενμπαχ εδώ. Για το Μάλινα της Μπάχμαν εδώ. Για τη Δοκιμασία της Έρπενμπεκ εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αλέξανδρος Κυπριώτης

Εκδόσεις Η Βαλίτσα

Κυνηγόσκυλο - Don DeLillo

Ντον ΝτεΛίλλο, ένας από τους σημαντικότερους εν ζωή συγγραφείς παγκοσμίως. Το Κυνηγόσκυλο, γραμμένο το 1978, το έκτο στη σειρά μυθιστόρημά του, κυκλοφόρησε πρόσφατα για πρώτη φορά στα ελληνικά, σε υψηλού επιπέδου μετάφραση του Αποστόλη Πρίτσα, από τις εκδόσεις Gutenberg.

Λίγο αφότου κυκλοφόρησε το βιβλίο αυτό, ο ΝτεΛίλλο έλαβε την υποτροφία του ιδρύματος Γκουγκενχάιμ, με την οποία ταξίδεψε στη Μέση Ανατολή πριν εγκατασταθεί στην Ελλάδα και μπει στην πλέον γόνιμη συγγραφική περίοδο, τα έργα της οποίας, αποκορύφωμά τους ο Υπόγειος κόσμος, του προσέδωσαν δικαίως τεράστια φήμη και εκτεταμένη αποδοχή.

Μια φήμη κυκλοφορεί έντονα, η ύπαρξη μιας μπομπίνας, μια πορνοταινία γυρισμένη στα υπόγεια του αρχηγείου των Ναζί, με πρωταγωνιστή τον Αδόλφο Χίτλερ. Φήμη ικανή να προκαλέσει ντελίριο ενδιαφέροντος σε συλλέκτες τέχνης, συνωμοσιολόγους, μαικήνες του πορνό και στελέχη μυστικών υπηρεσιών, τα θολά ύδατα θα ανακινηθούν. Αυτή, σε λίγες γραμμές, είναι η υπόθεση του τρελού αυτού μυθιστορήματος, μια παλπ κατασκευή υψηλών προδιαγραφών, γραμμένη μισό αιώνα πριν και όμως διόλου παρωχημένη, ούτε ως προς την χωροχρονική επικράτεια, ούτε ως προς τα συστατικά. 

Ο κόσμος, όσο παράδοξο και αν φαντάζει, ελάχιστα έχει μεταβληθεί από τότε στον πυρήνα του, και η παραδοξότητα αυτή πηγάζει από τη διάχυση της συνωμοσιολαγνείας, την επικράτησή της στα υψηλά στρώματα εξουσίας και διοίκησης, αλλά και το κακό, σε όποια μορφή, τη δόξα, την εξουσία, το χρήμα, το σεξ, επίσης. Ο συγγραφέας διαθέτει αυξημένη οξυδέρκεια, ιδιαίτερα ευαίσθητες κεραίες λήψης της πραγματικότητας, ζει και δημιουργεί πέρα από το προφανές και την επιβεβλημένη μονοσημία, χρησιμοποιεί τον κόσμο ως πρώτη ύλη. Η ομοιότητα αφαιρεί την, έτσι και αλλιώς προβληματική, χρήση του επιθέτου προφητικός. Ο ΝτεΛίλλο δεν είδε το μέλλον, αλλά το παρόν. Αφήνω εδώ το όνομα του Τζέφρι Έπστιν να υπάρχει.

Ο ΝτεΛίλλο περνάει καλά μέσα σε αυτό το ζοφερό σκηνικό, περνάει καλά γιατί ίσως δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, το κωμικοτραγικό γλέντι είναι μια νησίδα επιβίωσης, το χιούμορ επίσης, το μαύρο χιούμορ για την ακρίβεια, όταν κανείς δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, παρά να σατιρίσει και να γελάσει, έστω και αν η επίγευση είναι πικρή, πικρότατη. Ο Χίτλερ πρωταγωνιστής σε μια ταινία πορνό, το απόλυτο κακό με κατεβασμένα τα εσώρουχα να λαμβάνει μέρος σε ένα όργιο. Η ύπαρξη και μόνο της φήμης είναι αρκετή να κινητοποιήσει μια σειρά από μηχανισμούς. Μηχανισμοί υπόγειοι, παράλληλοι, αδιόρατοι, πλην όμως παρόντες.

Ένα παράλληλο αναγνωστικό ενδιαφέρον, πέρα του ίδιου του βιβλίου και της απόλαυσης που αυτό μεμονωμένα χαρίζει, είναι η αναζήτηση και εύρεση κοινών στοιχείων, μοτίβων και τεχνικών που συνέχουν το συνολικό κόρπους ενός συγγραφέα σημαντικού. Το πλέον εμφανές, και κατά τη γνώμη μου σημαντικό, έχει να κάνει με τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τον χρόνο, την επιβράδυνση και την επιτάχυνσή του, με έναν τρόπο μοναδικό, που ίσως μόνο ο κινηματογράφος να είναι σε θέση να πετύχει. 

Το Κυνηγόσκυλο είναι μια σειρά από στιγμιότυπα, σπαρμένα κατά μήκος των σελίδων, που προωθούν την πλοκή συνέχοντάς την ολοένα και περισσότερο, παραπόταμοι που συναντιούνται και ενώνονται. Στιγμιότυπα έξω από τον κυρίως χωροχρόνο, αποκομμένα από τη σύνθετη επικράτεια, τεχνητά αποσυνδεδεμένα, τοποθετημένα ωστόσο μαεστρικά, αυτάρκη και ικανά να αυτονομηθούν, να σταθούν και να συνθέσουν την πλοκή του μυθιστορήματος, ως υποπλοκή του σύνθετου κόσμου που τη συμπεριλαμβάνει. 

Η απόκτηση της ταινίας αποτελεί τον αυτοσκοπό των προσώπων της πλοκής, το έντονο φως του προβολέα που στρέφει ο συγγραφέας/αφηγητής εντείνει το τριγύρω σκοτάδι, λες και ο έξω κόσμος έχει παυθεί, έχει ακινητοποιηθεί, η ψυχρότητα του ανατομικού εργαστηρίου, η υποδόρια αίσθηση, αλλά και η αληθοφάνεια, αυτός ο ιδιότυπος ρεαλισμός που χαρακτηρίζει συνολικά το έργο του. 

Ο τρόπος με τον οποίο ο ΝτεΛίλλο συναρμόζει τα στιγμιότυπα και διαχειρίζεται τον χρόνο, σε συνδυασμό πάντα με τη δεδομένη ικανότητά του σε κάθε αναγκαίο μετερίζι της γραφής, επιτρέπει κάτι ακόμα μοναδικά παράδοξο. Ενώ προγραμματικά το Κυνηγόσκυλο, όπως και η πλειοψηφία των μυθιστορημάτων του, έχει έντονη τη φιλοδοξία που κάθε μεγάλο μυθιστόρημα οφείλει να έχει, αναγκαιότητα που επιτρέπει, δικαιολογεί και ενίοτε καλωσορίζει την αμετροέπεια, η τελική αίσθηση που ο αναγνώστης απολαμβάνει διαπνέεται από μια δωρικότητα, από την αίσθηση πως κάθε περιττό ίχνος λίπους έχει αφαιρεθεί με ακρίβεια χιλιοστού. Η ικανότητα αυτή του ΝτεΛίλλο, που στις νουβέλες της τελευταίας περιόδου έφτασε στο αποκορύφωμά της, διαπνέει (και αυτό) το μυθιστόρημα από άκρη σε άκρη.

Μια παλπ κατασκευή, λοιπόν, ένα σπουδαίο μυθιστόρημα, ωστόσο, ένα μείζον λογοτεχνικό γεγονός από το άλμπουμ αυτού του σπουδαίου, του Ντον ΝτεΛίλλο. Αυτό είναι το Κυνηγόσκυλο.

(το παρόν κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών)

υγ. Περισσότερα κείμενα για βιβλία του Ντον ΝτεΛίλλο βρίσκετε: εδώ για το Κοσμόπολις, εδώ για το Σημείο Ωμέγα, εδώ για τον Λευκό Θόρυβο, εδώ για το Οι χρόνοι του σώματος, εδώ για το Zero K, εδώ για τη Σιωπή, εδώ για το Υπόγειος κόσμος, εδώ για το Ζυγός.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αποστόλης Πρίτσας

Εκδόσεις Gutenberg

Το καλό μες στο κακό - Samanta Schweblin

Πέρασαν έξι χρόνια, μοιάζει σχεδόν χτες, όταν διάβασα το Απόσταση ασφαλείας, το μυθιστόρημα με το οποίο η Σαμάντα Σβέμπλιν συστήθηκε στο ελληνικό κοινό. Δεν θυμάμαι πολλά από την ιστορία, μια γυναίκα στο κρεβάτι, η επιμονή κάποιου να την κάνει να θυμηθεί, ένα μεταφυσικό πέπλο, η απόσταση ασφαλείας είναι η απαραίτητη απόσταση από τη μνήμη, το συναίσθημα, την εμπειρία, που επιτρέπει στο υποκείμενο να νιώθει τη μικρότερη δυνατή ανασφάλεια, να μπορεί να ανασάνει, να σκεφτεί ψύχραιμα και να διατηρεί μια κάποια ψυχραιμία, θυμάμαι όμως καλά πως διαβάζοντάς το ένιωθα κάτι το υποδόρια ανησυχαστικό. Το Κεντούκι, πέντε χρόνια αργότερα και αφού η συλλογή διηγημάτων της, Επτά άδεια σπίτια, είχε μεσολαβήσει, με το κεντρικό εύρημα που το μετακινεί πιο μέσα στην επικράτεια της επιστημονικής φαντασίας, χωρίς ωστόσο να εγκλωβίζεται πλήρως σε αυτή, επίσης ανησυχαστικό, όχι υποδόρια αυτή τη φορά, αλλά στην επιφάνεια της ιστορίας, πιο απτό και επομένως πιο διαχειρίσιμο. Όλα τα βιβλία τής Αργεντινής συγγραφέα στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Έφης Γιαννοπούλου.

Δεν είναι πάντοτε απλό, συνήθως είναι σπάνιο, να εντοπίσει κανείς επακριβώς τι είναι εκείνο που του ασκεί έλξη σε κάποιο βιβλίο, σε κάποια συγγραφέα, όπως στην προκειμένη περίπτωση, η Σαμάντα Σβέμπλιν, με τη διεθνή φήμη και τα πολλά βραβεία. Η φαινομενική απλότητα είναι που το κάνει ακόμα πιο σύνθετο και δύσκολο. Η κυκλοφορία των διηγημάτων της και η επικείμενη παρουσία της στο φεστιβάλ ΛΕΑ επέσπευσαν την ανάγνωση, ήθελα να πάω διαβασμένος στο πάνελ που μοιράστηκε με τον Νίκο Μάντη, σκασμένος που δεν θα μπορούσα να βρεθώ στη συζήτησή της με την Αλεξάνδρα Κ.

Την παρούσα συλλογή, Το καλό μες στο κακό, την αποτελούν έξι αρκετά μεγάλα διηγήματα, δύο από αυτά της τάξης των πενήντα σελίδων, τα πέντε πρώτα διαθέτουν πρωτοπρόσωπη αφήγηση, στο τελευταίο επιστρατεύεται ένας παντογνώστης αφηγητής. Δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο νήμα σύνδεσης μεταξύ των διηγημάτων, σίγουρα δεν υπάρχει μετακίνηση προσώπων και καταστάσεων από το ένα στο άλλο, ωστόσο αυτό σε καμία περίπτωση δεν γεννά τη σκέψη πως απλώς εκδόθηκαν παρέα ώστε να δημιουργηθεί ένα βιβλίο. Ήδη από το πρώτο διήγημα, ο αναγνώστης που έχει διαβάσει κάποιο από τα προηγούμενα βιβλία της, αναγνωρίζει το ύφος, τη φωνή, το παράδοξο από το οποίο απειλούνται τα πρόσωπα. Το παράδοξο, συνήθως με τον μανδύα του μεταφυσικού ή της οριακότητας στην αντίληψη, είναι το μυαλό που παίζει παιχνίδια ή το εξωτερικό περιβάλλον, άραγε. Το μέγεθος, αλλά και το ταλέντο, η κλίση και η λεπτοδουλειά, επιτρέπει στη Σβέμπλιν να χτίσει αργά και σταθερά τις ιστορίες της, να κάνει τις απαραίτητες αναλήψεις από το παρελθόν, παρεκβάσεις αβίαστες που δεν πετούν τον αναγνώστη εκτός της ιστορίας, αλλά αντίθετα τον εισάγουν σε αυτή σε όλο της το μήκος.

Η ανισότητα, πάθηση συνήθης στις συλλογές διηγημάτων, φαινόμενο Βασίλης Παπακωνσταντίνου όπως μου αρέσει να το αποκαλώ, όταν ένα άντε δύο τραγούδια ήταν αυτά που άξιζαν και τα υπόλοιπα απλώς συμπλήρωναν το σιντί, εδώ δεν παρατηρείται. Το κάθε διήγημα καταλαμβάνει τον χώρο του, συντελεί στη συνολική αίσθηση της ανάγνωσης, τι και αν αργότερα ένα ή δύο θα είναι αυτά που η μνήμη θα συγκρατήσει, στην περίπτωσή μου τα δύο μεγαλύτερα, τώρα, δέκα μέρες μετά την ανάγνωση, που πιάνω να γράψω αυτό το κείμενο, Το μάτι στο λαρύγγι και Η γυναίκα από την Ατλαντίδα, το τέταρτο και το πέμπτο αντίστοιχα, αν και πιο ανησυχαστικά σίγουρα λειτούργησε το Ο Γουίλλιαμ στο παράθυρο, κυρίως γιατί στο τέλος η Σβέμπλιν αναφέρει πως «συνέβη στα αλήθεια. Ίσως είναι το πιο αυτοβιογραφικό διήγημα που έχω γράψει κι ίσως επίσης, γι' αυτό ακριβώς, είναι καλύτερα να μην πω τίποτε περισσότερο».

Εκείνο που περισσότερο από όλα μου έκανε εντύπωση, και τώρα συνειδητοποιώ πως αποτελεί χαρακτηριστικό της αφηγηματικής επικράτειας της Σβέμπλιν, είναι πως πετυχαίνει μια ιδιότροπη συγχρονία. Λέω ιδιότροπη, θα μπορούσα σίγουρα να έχω πιο απλά χρησιμοποιήσει το επίθετο ιδιότυπη, αλλά νιώθω πως για κάποιο λόγο ταιριάζει καλύτερα εδώ. Δεν είναι μόνο η παράδοση της Νοτίου Αμερικής, και δη της Αργεντινής, στο διήγημα που ορίζει τις πηγές του λογοτεχνικού ποταμού στον οποίο κινείται η συγγραφέας, αλλά της ευρύτερης παράδοσης του παράδοξου ή μεταφυσικού κλίματος. Και ενώ, λοιπόν, η πλεύση στον ποταμό αυτό είναι εμφανής, εντούτοις τα διηγήματά της, στην προκειμένη περίπτωση αλλά και το συνολικό έργο της γενικότερα, δύσκολα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν παλιακά. Τείνω να ισχυριστώ μετά υποκειμενικής βεβαιότητας πως η ιδιότροπη συγχρονία που νιώθω κατά την ανάγνωση έχει να κάνει με τον δέκτη, και όχι με τον πομπό, που και η ίδια είναι δέκτρια με τη σειρά της. Χωρίς να το εκβιάζει, χωρίς να επιχειρεί να πιάσει το zeitgeist, χωρίς να χρησιμοποιήσει απευθείας την πρώτη ύλη από τον κοινωνικό ή πολιτικό ταμιευτήρα του παρόντος, εντούτοις, και αφού πρώτα έχει κατακτήσει και οικειοποιηθεί τη δική της φωνή, το δικό της ύφος, διακριτά και όχι φωναχτά σαν κάποιος που θα ήθελε να πείσει πως στα ερείπια χτίζει το δικό του λογοτεχνικό ανάκτορο, πετυχαίνει να προκαλέσει το αίσθημα του ανοίκειου στον σημερινό αναγνώστη, θύμα και θήτη ταυτόχρονα του επιστημονικά άτεγκτου ορθολογισμού και της απόλυτης αιτιοκρατίας, με ένα τρόπο που κάποτε μετήλθε η λογοτεχνία του φανταστικού, όταν πια οι κοινωνίες έπαψαν να λένε παραμύθια γύρω από τη φωτιά.

Η Σβέμπλιν, θεωρώ, πως πετυχαίνει εκεί που τόσοι άλλοι αποτυγχάνουν, ίσως γιατί δεν είναι εκείνη η κύρια επιδίωξή της, ίσως γιατί πρώτιστα επιθυμεί να υπηρετήσει με τον καλύτερο και αρτιότερα δυνατό τρόπο την κατασκευή και την εκτέλεση κάθε ιστορίας της, χωρίς να διατυμπανίζει πως είναι αποφασισμένη να κατέλθει στα μύχια της αντίληψης και πως είναι ανοιχτή στο παράλογο, στέκεται, θέλω να πω, στη σκιά σε απόσταση ασφαλείας. Κάνει κάτι που με τα χρόνια αμελείται, η λογοτεχνία, η κάθε τέχνη, δεν είναι μια αντικειμενική και επιστημολογικά συνεπής διεργασία, υπάρχουν άλλωστε η ιστορία, η κοινωνιολογία, η ανθρωπολογία και άλλες επιστήμες, θεωρητικές ή θετικές, γι' αυτό, αλλά ο εκάστοτε συγγραφέας διαθέτει τις ευαίσθητες εκείνες κεραίες ώστε να διακρίνει εκείνο που είναι δύσκολο να διατυπωθεί με σαφήνεια και ακρίβεια, και το απαραίτητο ταλέντο, σκληρή δουλειά επίσης μην το ξεχνάμε παρακαλώ, ώστε να το μεταφέρει στο χαρτί με τον κατάλληλο τρόπο, μια εμπειρία οριακή γίνεται τότε η γραφή και η ανάγνωση, χωρίς να διαφημίζεται και να φωνάζει πως είναι τέτοια. Και ίσως μερικούς μια γραφή όπως αυτή να τους ξενίζει, γιατί έχουν κιόλας συνηθίσει, είτε λόγω της παρέλευσης ικανού χρόνου, είτε γιατί η λογοτεχνία πηγαίνει προς μια κατεύθυνση αντικεμενικοποίησης, εκεί που οι φιλόλογοι και οι καθηγητές δημιουργικής γραφής νιώθουν αυτοπεποίθηση στην αποδόμηση και την εξήγηση του γιατί και του πώς λειτουργεί το κάθε κείμενο, πρώτη ύλη για τη διδασκαλία τους.

Κλείνοντας, να πω μόνο αυτό το κλισέ ακόμα, πως η έλξη στη λογοτεχνία της Σβέμπλιν μοιάζει με ένα παγάκι, σε δροσίζει και σε καίει, θες και δεν θες ταυτόχρονα να το κρατήσεις στη χούφτα σου, πόσο μάλλον να την κλείσεις σφιχτά. Και όλο αυτό ένα απλό παγάκι, η ηδονή και η ανησυχία, από τις απολήξεις νεύρων μέχρι το κέντρο ελέγχου.

υγ. Για την Απόσταση ασφαλείας έγραφα αυτό, για το Κεντούκι αυτό.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Έφη Γιαννοπούλου

Εκδόσεις Πατάκη