Άλογα - Ορέστης Φιωτάκης

Πρώτα μίλησε η Σ., ύστερα η Γ. Εκείνο που κυρίως με ιντρίγκαρε ήταν το παρ' όλο που. Παρ' όλο που, είπαν, το οπισθόφυλλο περιγράφει κάτι που δεν είναι στα άμεσα αναγνωστικά ενδιαφέροντά μου, ο τρόπος του Φιωτάκη με κατέπληξε, κάτι φρέσκο και υποσχόμενο υπάρχει σε αυτό το μυθιστόρημα, να το τσεκάρεις. Τα Άλογα πήραν άμεσα θέση για τα προσεχώς. Θα συμπλήρωνα επίσης εκτός των αναγνωστικών ενδιαφερόντων μου, μια συμμορία νεαρών μοτοσυκλετιστών σε κάποια ανώνυμη επαρχία, πως μια τέτοια ιστορία έχει πολλάκις και με πλείστους τρόπους ειπωθεί. Εδώ θα καταθέσω το δικό μου παρ' όλο που.

Σε μια εκτενώς ποικιλόμορφη λογοτεχνική παραγωγή, εγχώρια και μεταφρασμένη, σύγχρονη και κλασική, η αδυναμία μου είναι η καλή, συγκαιρινή, ελληνική λογοτεχνία. Η κοινόχρηστη χωροχρονική αρένα από τη μια, η αδιαμεσολάβητη αναγνωστική εμπειρία από την άλλη, οι δύο πόλοι της αδυναμίας αυτής. Επιπρόσθετη απολαβή το μειδίαμα απέναντι σε εκείνους τους αφοριστικούς της συντήρησης και της ξενομανίας, του τίποτα αξιόλογο δεν γράφεται πια, του οι Έλληνες δεν ξέρουν να γράφουν. Απλό μειδίαμα γιατί ο χρόνος είναι πολύτιμος για να ασχολείται κανείς περαιτέρω.

Και το οπισθόφυλλο διόλου δεν παραπλανούσε. Ο πρωτοπρόσωπος, ανώνυμος αφηγητής, πέριξ της ηλικίας των είκοσι, εγκλωβισμένος ποικιλοτρόπως, κυρίως συναισθηματικά, σε μια άγονη επαρχία, βρίσκει διέξοδο στα Άλογα, μια συμμορία νεαρών που με τις μηχανές τους αναζητούν την απαραίτητη αδρεναλίνη ως αντίδοτο. Ο Ν., φυσικός αρχηγός της συμμορίας, είναι ο καλύτερός του φίλος.

«Πολύ μικρός, είχα ονειρευτεί έναν φλεγόμενο ουρανό. Ίσως και να έχω επινοήσει την ανάμνηση του ονείρου, οπότε δεν ξέρω πόσο αληθινό είναι αυτό που θα περιγράψω. Έτσι και αλλιώς, πάντα δυσκολευόμουν να ξεχωρίσω την αλήθεια από το ψέμα. Θα προσπαθήσω όμως να είμαι όσο πιο σαφής μπορώ».

Έτσι ξεκινάει η αφήγηση αυτή. Μια ειλικρινής δήλωση πιθανής ανειλικρίνειας, μια ομολογία αδυναμίας, μια υπόσχεση σαφήνειας. Εξ αρχής, ο αφηγητής πετάει από πάνω του την όποια εμπιστοσύνη, είμαι πιθανώς αναξιόπιστος, όχι από πρόθεση, αλλά επειδή αυτός είμαι, μας λέει ήδη στο κατώφλι.

Μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση μιας ζωής, στην οποία επιπροσθέτως λίγα συμβαίνουν, αν δεν υποστηριχτεί κατάλληλα, έχει κοντά ποδάρια, λίγες μόνο σελίδες μπορεί να διανύσει πριν προκαλέσει τον εκνευρισμό ή την αδιαφορία του αναγνώστη. Άλλωστε, υπάρχουν πολλά αδιάφορα διηγήματα που θα ταίριαζαν στην περιγραφή της συνθήκης. Αυτή ήταν και η καίρια αμφιβολία μου, το παρ' όλο που που με ιντρίγκαρε εξαρχής, η αναρώτηση για το τι παραπάνω ή διαφορετικό έχει να μας πει ο γεννημένος το 2001 στην Κρήτη Φιωτάκης. Είναι, και ορθώς ως ένα βαθμό, από τις πλέον σύνηθες μομφές για την εγχώρια λογοτεχνία αυτό που συνοψίζεται ως επαρχιωτισμός, παρά τον παρόντα ελιτισμό για κάτι το κοσμοπολίτικο και την όποια αλλεργία αυτός προκαλεί.

Η ιστορία δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το περιβάλλον εντός του οποίου λαμβάνει χώρα, παρότι προφανώς και προσαρμόζεται σε αυτό και το εκμεταλλεύεται κατάλληλα. Με τη μη άρρηκτη σύνδεση θέλω να επισημάνω πως ο Φιωτάκης δεν χρησιμοποιεί την επαρχία ως μια συνθήκη εργαστηρίου για να κάνει ένα πείραμα όσο το δυνατό πιο ελεγχόμενο. Συμβαίνει εκεί απλώς γιατί συμβαίνει. Έτσι, συνοδεία μιας άχρονης αίσθησης, μια πρώτη επιφύλαξη ενός γενικού και αόριστου επαρχιωτισμού αποσύρεται. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει επίσης και με την κουήρ διάσταση, αλλά και με το σύνολο των βιογραφικών συστατικών.

Δύο είναι οι βασικοί πυλώνες επί και πέριξ των οποίων η κατασκευή τοποθετείται και λειτουργεί, ο ένας έχει να κάνει με την αφηγηματική δεινότητα που είναι η ραχοκοκκαλιά του μυθιστορήματος αυτού, μια αφήγηση διαρκώς ανατροφοδοτούμενη, που διατηρεί τον αναγνώστη στην ανάγνωση, που επιτρέπει στην πλοκή, την όποια πλοκή, να προωθηθεί, ο άλλος πυλώνας έχει να κάνει με την αρχική αυτοϋπονόμευση, που τη διέπει, με πρώτο και κύριο θύμα τον ίδιο τον αφηγητή, ως προς τον έλεγχο της ίδιας του τη ζωής.

Η αυτοϋπονόμευση είναι το αμφίβιο εκείνο συστατικό που εντοπίζεται τόσο στο περιεχόμενο όσο και στον τρόπο με τον οποίο αυτό αφηγείται. Άπαξ και το συστατικό βρέθηκε και αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί ως η κύρια βάση, ένα βήμα είχε πραγματοποιηθεί. Έμεναν, ωστόσο, πολλά ακόμα να γίνουν ώστε η κατασκευή να ολοκληρωθεί και να παραδοθεί προς ανάγνωση. Δεν αρκούσε θέλω να πω ο απλός εντοπισμός, το κατά κάποιο τρόπο κεντρικό εύρημα. Δεν αρκούσε ούτε η αφηγηματική ικανότητα, η γλώσσα και η χρήση της, αν και καθόλου δεν πρέπει να υποτιμάται, το αντίθετο, πρέπει να επιβραβεύεται ως συγγραφική δεξιότητα. Η αυτοϋπονόμευση κινείται διαρκώς μεταξύ σκιάς, κυρίως, και φωτός, δεν απομακρύνεται ποτέ, απλώς μετατοπίζεται σύμφωνα με τη συγγραφική βούληση από το επίκεντρο για να επανεμφανιστεί σε αυτό όταν οι συνθήκες το ζητούν.

Αλλά και ως αρχική σύλληψη, παρά και πέρα από το όποιο ενδιαφέρον αυτή παρουσιάζει, σίγουρα δεν αποτελεί κάποια πρωτοφανή ιδέα, που ακόμα και έτσι να ήταν δεν θα ήταν επαρκής άμα τη εμφανίσει, κρύβει, όπως κάθε καλή ιδέα άλλωστε, μια σειρά από παγίδες, με κύρια αυτή της απώλειας του ελέγχου επί αυτής, τον κίνδυνο για ένα χαοτικό και άναρχο αποτέλεσμα, που θα επένδυε, ατυχώς, στη σύγχυση, ο συγγραφέας αιχμάλωτος της προσωρινής λάμψης ενός ευρήματος. Οπότε, πέρα από τον αρχικό κίνδυνο του πόσο να αντέξει μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση με κοντά ποδάρια, αντίστοιχα τίθεται το ερώτημα του πόσο να αντέξει ένα πυροτέχνημα πριν παραδώσει πάλι τα πάντα στο σκοτάδι. Ο Φιωτάκης πετυχαίνει να αποδώσει τη συνθήκη που επικρατεί στο μυαλό του αφηγητή του, αλλά δεν σταματά εκεί, παίζει και με το μυαλό του αναγνώστη, δημιουργώντας διάφορα ενδιαφέροντα δίδυμα, όπως για παράδειγμα το προφανές και το ανησυχαστικό, το αληθές και το ψευδές, την αξιοπιστία και την κατάρρευση του υπό διαμόρφωση ορίζοντα, και κυρίως, όπως κάθε καλός σκαπανέας της αφήγησης, θέτοντας διαρκώς το ερώτημα αν μπορεί κανείς να αφηγηθεί χωρίς να παραμορφώσει, ακόμα και αν αναλάβει ο ίδιος τη δική του αφήγηση.

Παρ' όλο που, λοιπόν, εκείνο που το οπισθόφυλλο ορθώς περιέγραφε και τις πρώτες σελίδες που το επιβεβαίωναν, τα Άλογα μου άρεσαν πολύ. Υπάρχει εδώ μια φιλοδοξία, χωρίς να φωνάζεται και να διακηρύσσεται με ύφος ικανού αριθμού καρδιναλίων, υπάρχει μια δεξιότητα, υποταγμένη και στρατευμένη στην εξυπηρέτηση της τελικής κατασκευής χωρίς να δείχνεται, υπάρχει κάτι το φρέσκο, που τα παρ' όλο που στα οποία αναφέρθηκα με τρόπο κάπως αντιστικτικό το αναδεικνύουν, αντί να το πλακώνουν και να το θάβουν στον τάφο του αναμασήματος των ίδιων και των ίδιων.

Ένα καλό βιβλίο και μια ενδιαφέρουσα περίπτωση συγγραφέα προς παρακολούθηση· τα Άλογα του Ορέση Φιωτάκη.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Εκδόσεις Πατάκη

Ηθοποιός - Anne Enright

Είναι μια λίστα, ολοένα μεγαλώνει, γεμάτη ονόματα βιβλίων και συγγραφέων, που ακόμα δεν έχω διαβάσει, που για κάποιο λόγο και από κάποιο μονοπάτι εισήλθαν και κάθισαν, δεν έχει τέλος. Είναι μια λίστα δυστυχώς προχειροφτιαγμένη, λείπει η καταχώρηση του νήματος, πώς συναντήθηκα μαζί τους, ποιος μου μίλησε, πού διάβασα, πώς δελεάστηκα. Είναι η παγίδα που η αυτάρεσκη σκέψη στήνει, θα το θυμάμαι, λες και το πιστεύεις, και ύστερα από λίγο το ξεχνάς, έτσι πάει το παιχνίδι αυτό, α-λήθεια. Ανάμεσά τους, το όνομα της Ιρλανδής Ένραϊτ, η καταγωγή, κάποιο διακειμενικό νήμα, κάποιο κείμενο, ποιος ξέρει τι και πώς, βρέθηκε στη λίστα. Πρόσφατα, σχετικά, κυκλοφόρησε η Ηθοποιός, σε μετάφραση Μαρίας Φακίνου, μια ακόμα προσθήκη στην περιώνυμη σειρά Συγγραφείς απ' όλο τον κόσμο. Ένα γραμμάτιο προς τακτοποίηση, σ' ένα συνολικό χρέος μη βιώσιμο.

Η αφηγήτρια, Νόρα Ο'Ντελ, σε πρώτο πρόσωπο, απευθυνόμενη στον σύντροφό της, υφαίνει με διπλό υφάδι δύο ζωές, της μητέρας της, διάσημης θεατρικής ηθοποιού, και της δικής της, ενός παιδιού αγνώστου πατρός μεγαλωμένου στα πέριξ της λάμψης και της πτώσης μιας διασημότητας, και όπως κάθετες και οριζόντιες σειρές από κλωστές τοποθετούνται με ακρίβεια και γνώση του τελικού σχεδίου, οι δυο ζωές αποκαλύπτονται, διακλαδώνονται και αναπόφευκτα μπλέκονται με την κυρίως ιστορία, το χωροχρονικό αποτύπωμα μιας παρελθούσας εποχής.

Μια αφήγηση πρωτοπρόσωπη με διάθεση σύνθεσης μέσω μεγάλων ποσών ανάληψης από τον παρελθοντικό ταμιευτήρα, εκεί όπου τα γεγονότα στέκουν πια ακίνητα και συντελεσμένα, όσα στο εκάστοτε παρόν έμοιαζαν και ήταν δυναμικά και ανοιχτά, μια τέτοια αφήγηση οφείλει να διαθέτει μια ένταση, ένα νεύρο, να απαντάει με τον τρόπο της στο γιατί της αφήγησης. Στην κακή ή μέτρια λογοτεχνία μια απάντηση σε αυτό το γιατί μπορεί να είναι ένα γεγονός ή ένα εύρημα, κάτι το ξεχωριστό που συνέβη αληθινά ή μυθοπλαστικά στο παρελθόν του αφηγηματικού υποκειμένου, σπάνια όμως από μόνο του αρκετό ώστε πάνω του να οικοδομηθεί η συνολική κατασκευή, έδαφος μάλλον σαθρό, έτσι όπως η πυκνότητα εξαντλείται γύρω από ένα μεμονωμένο σημείο και το υπόλοιπο περιστρέφεται αδιάφορα γύρω του. Για παράδειγμα εδώ, μια μέτρια λογοτεχνική απόπειρα θα περιοριζόταν στο σχήμα παιδί στη σκιά μιας διασημότητας, παιδί που ελευθερωμένο πια, ύστερα από τον μητρικό θάνατο, θα μάζευε το κουράγιο του να δηλώσει παρούσα, να πει: να εδώ είμαι κοιτάξτε με. Και αυτό, ακόμα και αν η ιστορία ήταν στηριγμένη σε πραγματικά γεγονότα, ελάχιστη υποβοήθηση θα πρόσθετε στο αφηγηματικό όχημα, σύντομα θα ξέμενε από καύσιμα πριν καν βγει στις ανηφόρες.

Είναι αυθαίρετο και παρακινδυνευμένο να επιχειρήσει κανείς να εντοπίσει συγγραφικές προθέσεις και επιδιώξεις πίσω από ένα βιβλίο, ίσως να μην είμαι τόσο απόλυτος και αυστηρός και να το θέσω ως κομμάτι της ανάγνωσης, πράξη πρωτίστως υποκειμενική, που έρχεται σε ολική ρήξη με τη σχολική πραγματικότητα αλλά και την κακή κριτική του τι θέλει να πει ο ποιητής. Διαβάζοντας την Ηθοποιό σκεφτόμουν έντονα τη θέση του εντός μιας εποχής στην οποία το αυτομυθοπλαστικό κυριαρχεί, η αλήθεια της αφήγησης, ειδικά της πρωτοπρόσωπης δείχνει να επικρατεί, τόσο ως παραγωγή όσο και ως πρόσληψη. Σκεφτόμουν, λοιπόν, τη θέση ενός μυθοπλαστικού βιβλίου όπως αυτό, που ακόμα και η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια αποτελεί συγγραφικό παράγωγο, και άρα και η ιστορία στο σύνολό της, παρά τα όσα ψήγματα συνάφειας και αλήθειας φέρει, και ένιωθα πως είναι μια πράξη αρκετά ρηξικέλευθη, να κατασκευάσει η Ένραϊτ μια ηθοποιό με μια κόρη αγνώστου πατρός, να την οπλίσει με το απαραίτητο νεύρο, να τοποθετήσει στο πλευρό της έναν σιωπηλό σύντροφο προς τον οποίον απευθύνεται η αφήγηση αυτή, ρηξικέλευθο γιατί απομακρύνεται από τον κύκλο της αφήγησης του εγώ, τοποθετεί στο επίκεντρο τη μυθοπλασία χωρίς να κλείνει το μάτι λιγότερο ή περισσότερο πως όλα αυτά συνέβησαν, πως όλα αυτά ως γεγονότα, σκέψεις και συναισθήματα υπήρξαν, αλλά και βέβαια υπήρξαν, εκεί που ανέκαθεν υπήρξαν, στη συγγραφική σύλληψη και εκτέλεση, πριν το εγώ αποκτήσει την υποχρέωση ή την ανάγκη του πραγματικού και του αληθινού, πριν οι αναγνώστες χρειαστούν μεγεθυντικό φακό πιστοποίησης της αλήθειας για την ανάγνωσή τους.

Και το βιβλίο αυτό υπήρξε αναγνωστικά απολαυστικό με τον τρόπο που η λογοτεχνία είναι απολαυστική, όποια και αν είναι η πρώτη της ύλη, αρκεί να πρόκειται για καλή λογοτεχνία. Μοιάζει τόσο απλό, σίγουρα δεν είναι τόσο. Η αυτομυθοπλασία είναι κάτι που συχνά πυκνά είναι του γούστου μου, αναρωτιέμαι τότε, είτε μου άρεσε είτε όχι το εκάστοτε βιβλίο, αν αυτό σχετίζεται με την αλήθεια που φέρει, τείνω να καταλήξω οριστικά στο συμπέρασμα πως η αλήθεια είναι -στη λογοτεχνία αλλά και στη ζωή εν γένει- μια έννοια σχετική, σίγουρα υποκειμενική, πολλαπλών διαδρομών προσέγγισης και περιδιάβασης. Επανέρχομαι σε όσα παραπάνω είπα πως «μια τέτοια αφήγηση οφείλει να διαθέτει μια ένταση, ένα νεύρο, να απαντάει με τον τρόπο της στο γιατί της αφήγησης», κάτι το οποίο ελάχιστα έχει να κάνει με το αν το περιεχόμενο είναι με στενούς όρους αληθινό ή πραγματικό. Η Ένραϊτ, σε μια εποχή που, συνεπικουρούμενη σίγουρα από τα κοινωνικά δίκτυα και την κουλτούρα που αυτά διαμορφώνουν, η λογοτεχνία μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο στο βίωμα και στο τραύμα, επιλέγει να αφηγηθεί τη συγκεκριμένη ιστορία.

Και το κάνει τεχνικά άρτια, χωρίς η κατασκευή να υπολείπεται εκείνου του δύσκολα περιγράψιμου κάτι, πείτε το ψυχή ή όπως αλλιώς επιθυμείτε, που η καλή λογοτεχνία διαθέτει. Η τεχνική αρτιότητα σε μεγάλο βαθμό έχει να κάνει με τη λεπτομερή γνώση του αφηγηματικού υποκειμένου, η συγγραφέας γνωρίζει πολύ καλά τη Νόρα και γνωρίζοντάς την σε τέτοιο βάθος δύναται να αποτυπώσει αφηγηματικά τη σχέση της κόρης με τη νεκρή μητέρα, κατεβαίνοντας σε βάθη πέρα από τα όποια βιογραφικά βράχια στα οποία ο καθείς μας έχει πρόσβαση, εγκαταλείποντας την επιφάνεια του τετριμμένου και του στερεοτυπικού της σχέσης μάνας κόρης. Και αυτό, διόλου παράδοξα και αντιφατικά, αντί να προσδίδει ιδιωτεία στην αφήγηση ή να την περιορίζει ποικιλοτρόπως, την καθιστά έδαφος κοινό, πέρα από το προφανές, όχι γιατί όλοι έχουμε μια μητέρα διάσημη και ζήσαμε στη σκιά της ή γιατί περάσαμε μια ζωή γυρεύοντας την ταυτότητα του πατέρα μας ή για ό,τι άλλο, αλλά γιατί κατέρχεται σε βάθη σκοτεινά, εκεί όπου το φως δεν φτάνει, εκεί που το αιτιοκρατικό αδυνατεί να δώσει απαντήσεις, στην επικράτεια του γιατί έχουμε ανάγκη τη λογοτεχνία, την αφήγηση εν γένει. Ίσως, τελικά, η αδυναμία προσδιορισμού της συγγραφικής πρόθεσης ή επιδίωξης, αυτό το άγνωστο γιατί επέλεξε η Ένραϊτ να αφηγηθεί αυτή την ιστορία, να εμπλουτίζει περαιτέρω με εκείνο το δύσκολα περιγράψιμο κάτι το μυθιστόρημα.

Διαβάζοντας την Ηθοποιό σκεφτόμουν έντονα δύο άλλα βιβλία. Το ένα, η Ανησυχία της Λιν Ούλμαν, είναι μάλλον προφανές αφού το αυτομυθοπλαστικό σύμπαν αναπόφευκτα περιλαμβάνει τους πλανήτες των διάσημων γονέων, το άλλο, ωστόσο, Το πίσω δωμάτιο της Κάρμεν Μαρτίν Γκάιτε, δεν είναι εύκολο να απαντηθεί το γιατί το σκεφτόμουν, ως αίσθηση, ως αφηγηματική ατμόσφαιρα, δεν ξέρω, μια συγγένεια εκλεκτική, ξεκάθαρα υποκειμενική, διαισθητική.

Ένα όνομα διαγράφηκε από τη λίστα με τους προς γνωριμία δημιουργούς, όμως τουλάχιστον τρία ακόμα βιβλία της που κυκλοφορούν στα ελληνικά προστέθηκαν στη διπλανή λίστα με τα βιβλία που θέλω να διαβάσω, έτσι πάει το παιχνίδι αυτό, έτσι το χρέος εκτοξεύεται.

(το παρόν κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στα Χανιώτικα Νέα) 

υγ. Για την Ανησυχία της Λιν Ούλμαν περισσότερα θα βρείτε εδώ, για το Πίσω δωμάτιο  της Κάρμεν Μάρτιν Γκάιτε εδώ.

Μετάφραση Μαρία Φακίνου

Εκδόσεις Καστανιώτη

Οι πλινθοποιοί - Selva Almada

Αυτό είναι το τέταρτο βιβλίο της Αλμάδα που διαβάζω. Ήταν το Δεν είναι ποτάμι, το πρώτο βιβλίο της Αργεντινής συγγραφέα που κυκλοφόρησε στα ελληνικά, η αγάπη μου για την ισπανόφωνη λογοτεχνία, εκείνο που μου σύστησε μια σημαντική φωνή, τα υπόλοιπα ακολούθησαν. Το λιτό στυλ, η χαμηλόφωνη αφήγηση, η απέραντη πάμπα. Τρία άρθρα, τρία επίθετα, τρία ουσιαστικά, ένα σύμπαν ολόκληρο, μια ευδιάκριτη παρουσία, τα απλά συστατικά με τα οποία κατασκευάζει τα βιβλία της, μικρής έκτασης μυθιστορήματα, οι ξεκάθαρες προθέσεις, η απέχθεια για ο,τι περιττό, η αφαίρεσή του με λεπτές, επιδέξιες κινήσεις, μια μάγα που ξέρει τι κάνει.

Οι πλινθοποιοί που κάνουν τη γη δομικό υλικό, που στεγάζει και προστατεύει, που διακρίνει την ιδιωτικότητα στη στενή γειτνίαση μιας μικρής επαρχίας, είναι το πλέον φιλόδοξο από τα βιβλία τής Αλμάδα που έχω ως τώρα διαβάσει, το πιο σύνθετο στην κατασκευή, εκείνο στο οποίο ο χρόνος διαρκώς κόβεται φέτες και τοποθετείται κομμάτι-κομμάτι με μαεστρία, διαρρηγνύοντας τη γραμμική αφήγηση, ξεκινώντας από ένα αφηγηματικό παρόν, ένα σώμα που ψυχορραγεί στο έδαφος που φιλοξενείται ένα λούνα παρκ και εν συνεχεία με διαρκείς αναλήψεις από τον ταμιευτήρα του παρελθόντος η ιστορία συμπληρώνεται και φωτίζεται, καθώς τα όποια κενά ολοένα και συμπληρώνονται, οι χαραμάδες κλείνουν.

«Η μεγάλη ρόδα άδειασε, τα καθίσματα ωστόσο εξακολουθούν να ταλαντεύονται αργά. Θα φταίει ο αέρας της αυγής. Στον Πάχαρο Ταμάι, ανάσκελα ξαπλωμένο στο έδαφος, φαίνεται ότι ο γιγάντιος τροχός εξακολουθεί να κινείται. Μα είναι αδύνατον γιατί δεν ακούγεται μουσική. Δεν ακούει τίποτα· το κεφάλι του κατακλύζεται από έναν λευκό θόρυβο. Λευκό σαν τον ουρανό —ποτέ δεν τον είχε ξαναδεί έτσι— κόντρα στον οποίο διαγράφεται ένα κομμάτι της μηχανής, ένα μικρό, θολό κομμάτι, το μόνο που μπορεί να δει το μάτι. Μισοκλείνει τα μάτια μήπως και πάψει να γυρίζει. Χειρότερα είναι, ζαλίζεται και δεν γυρίζει πια μόνο ο τροχός μα ολόκληρος ο κόσμος».

Ο Μαριάνο Μιράντα και ο Πάχαρο Ταμάι, και πριν από αυτούς οι γονείς τους, οι πατεράδες τους. Κολλητοί φίλοι, τι και αν οι αρσενικοί γεννήτορες δεν το επιδοκίμαζαν, δεν επέτρεπαν στον άλλο να έρθει στο σπίτι τους, τι και αν το μίσος, έτσι όπως το μίσος από μια αδιόρατη χαραμάδα αναβλύζει και παγώνει στην επιφάνεια, αποκτώντας όγκο και έκταση ολοένα και μεγαλύτερη, εκείνοι υπήρξαν κολλητοί, καθισμένοι στο ίδιο θρανίο, συνεργάτες στις ίδιες παιδικές σκανταλιές, μικρές αποδράσεις από τον έλεγχο, πράγμα εύκολο έτσι όπως μεγάλωναν σχεδόν μόνοι τους. Και πριν απ' αυτούς οι γονείς τους. Το σκυλί των αγώνων. Οι μεθυσμένες φιλονικίες στα καπηλειά. Η δολοφονία. Η αναζήτηση του ενόχου. Οι ανακρίσεις. Οι υποψίες. Οι αφορμές. Οι μαρτυρίες των τρίτων. Η ηχώ του ψιθυρίσματος πίσω από παλάμες. Το αλκοόλ και ο τζόγος. Δουλειές του ποδαριού, παροδικές και κακοπληρωμένες. Η επισφάλεια που γεννά μια οργή που δεν στρέφεται σε αυτή. Οι γυναίκες ήταν εκείνες που έπρεπε να βάλουν τα πράγματα σε μια σειρά, η οικιακή οικονομία, μια ευκαιρία για κάτι καλύτερο, οτιδήποτε θα ήταν καλύτερο, αλλά αυτό το οτιδήποτε διόλου εύκολο δεν το κάνει αυτό, είναι πολύ πάρα πολύ υπερβολικά πολύ.

Η Αλμάδα ξέρει καλά πως δεν αρκεί να κόψεις ένα κάδρο σε κομμάτια, να τα ανακατέψεις και να επιχειρήσεις να τα βάλεις ξανά στη σειρά. Ξέρει καλά πως οι πλευρές, οι γωνίες, οι αρμοί πρέπει να λειανθούν και να δουλευτούν για να έρθουν να κολλήσουν αδιάκριτοι μεταξύ τους, η ενότητα, το σύνολο, το κάδρο που θα είναι ένα μεγάλο κομμάτι ενός μεγαλύτερου πίνακα που περιλαμβάνει τον τόπο, τον χρόνο, τους ανθρώπους και τη ζωή σε εκείνη τη χωροχρονική στιγμή που η αφήγηση διαπραγματεύεται, εκεί, στους αρμούς και την ένωσή τους, θα κριθεί το αν η κατασκευή θα λειτουργήσει ως γρανάζι του συνόλου, εκείνο που δεν λέγεται αν θα υπάρξει, εκείνο που μένει άρρητο, υπόγεια να βράζει, το ανησυχαστικό συναίσθημα που διέπει την ανάγνωση, το κακό, το χώμα, η φτώχεια και η προδεδικασμένη μοίρα, η ανθρωπινότητα παρά τα ρούχα και τα φτιασίδια.

Ένα από τα χαρακτηριστικά στη γραφή της Αλμάδα είναι η τρομακτικά περίτεχνη ισορροπία που επιτυγχάνει ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το συμβολικό, κάτι που κυρίως διακρίνεται στον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί τους χαρακτήρες και τους εμφυσά ζωή, η αληθοφάνεια που πετυχαίνει, η κατάλληλη δόση στερεοτυπικότητας που προσθέτει, το υλικό, θα έλεγα, από το οποίο είναι φτιαγμένος ο άνθρωπος, τα πάθη και οι πράξεις του, ο τρόπος με τον οποίο τα πρόσωπα είναι ταυτόχρονα πραγματικά, αυτόνομα και μοναδικά, αλλά και καλούπια, γνώριμα και οικεία, που διαφεύγουν του στενού χωροχρόνου, υπερβαίνουν με έναν ιδιότυπο τρόπο τα όρια της συγκεκριμένης αφήγησης, ενοικούν και άλλες, αμέτρητες μέσα στο πέρασμα του χρόνου και την εναλλαγή του τόπου, και έτσι η συγγραφέας καταφέρνει να μιλήσει ταυτόχρονα ειδικά και γενικά, να πει αυτή την ιστορία αλλά ταυτόχρονα την κάθε ιστορία, χωρίς να υποκύπτει σε αμετροεπείς φιλοδοξίες, καταδικασμένες και αφόρητες, γεμάτες από διδακτισμό και εγωπαθή γνώση επί παντός επιστητού.

Και η ζωή, πώς θα ήταν πειστική χωρίς τη μαγεία, χωρίς την επιστροφή των νεκρών και τη συνομιλία μαζί τους, έτσι όπως η αγωνία και τα ερωτήματα αφήνουν χώρο περισσό. Και η λογοτεχνία, πώς θα ήταν απολαυστική χωρίς τη μαγεία, χωρίς τον υμένα εκείνο που την κρατάει να αιωρείται στο όριο πάνω από τη στείρα, σκληρή, αδιάσπαστη πραγματικότητα, χωρίς να γίνεται αναχωρητική, χωρίς να αποστρέφει το βλέμμα. Καλή η τεχνική και χρήσιμη η επισήμανση και η διάκρισή της, αλλά όχι αρκετή, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η αρτιότητα ζέχνει αψυχία, που το ταλέντο, το άρρητο, το άπιαστο που μετατρέπει ένα κείμενο σε μια εμπειρία συγκλονισμού παραμερίζεται, ο εντυπωσιασμός και η υπερβολή ενοικούν, τόσες αφηγήσεις τριγύρω, των άλλων και δικές μας, η ανάγκη για συγχρονία, πρώτος εγώ θα δεχτώ τον λίθο, η Αλμάδα, πατώντας σε μια παράδοση που υπερπηδά τα σύνορα, φτιάχνει κάτι σημαντικό, παρά την απλότητα των υλικών, παρότι οι ιστορίες της έχουν ειπωθεί ξανά και ξανά, εκείνη επιμένει στο χώμα και το νερό, στη σκόνη που ο αέρας φέρνει και ο αέρας παίρνει, στην ανθρωπινότητα, στο κακό και το καλό, στο προαιώνιο καλό και το προαιώνιο κακό, σ' αυτό που από πάντα υπάρχει, που εξαλείφει τις όποιες αποστάσεις ο αναγνώστης διατηρεί με εκείνο το μέρος και εκείνο τον χρόνο, απλώνοντας εκτάσεις κοινής εμπειρίας, εκεί, άλλωστε, είναι που καρπίζει εκείνο που διαφεύγει της λογικής και τη σκέψης, της θεωρίας επίσης, εκείνο το άπιαστο που μας καθηλώνει στην ανάγνωση και μας συγκλονίζει ως τα μύχια, άγνωστες οι διαδρομές, άγνωστα και εκείνα, τι και αν δικά μας, και η Αλμάδα το κάνει υποδειγματικά.

Ένα σπουδαίο βιβλίο.

υγ. Για το Δεν είναι ποτάμι περισσότερα μπορείτε να βρείτε εδώ, για το Ο άνεμος που σαρώνει εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αγγελική Βασιλάκου

Εκδόσεις Κλειδάριθμος

Η ζωή μπροστά - Romain Gary

Την υπό διάνοιξη αναγνωστική οδό, έργο σε εξέλιξη, φωτίζουν κάποιες ουράνιες σταθερές, που με τον καιρό μαθαίνεις να εμπιστεύεσαι, πάντοτε παρέα με το ένστικτο και την έλξη του καινούριου και του άγνωστου. Μία εξ αυτών τα ονόματα κάποιων μεταφραστών. Στην προκειμένη περίπτωση εκείνο του Αχιλλέα Κυριακίδη. Να πώς συνέβησαν τα πράγματα με την εκ νέου έκδοση στα ελληνικά του μυθιστορήματος του Ρομαίν Γκαρύ, Η ζωή μπροστά, για το οποίο είχε χρησιμοποιήσει το ψευδώνυμο Εμίλ Αζάρ, βιβλίο που βραβεύτηκε με το Γκονκούρ το 1975.

Πρωτοπρόσωπος αφηγητής είναι ο πιτσιρικάς Μομό, αραβικής καταγωγής. Απ' όταν θυμάται τον εαυτό του, ζει στο σπίτι της Μαντάμ Ροζά —Εβραία, ετών εβδομήντα, πρώην πόρνη, υπέρβαρη— που στο διαμέρισμά της, στον έκτο όροφο μιας πολυκατοικίας χωρίς ασανσέρ, διατηρεί ένα ιδιότυπο οικοτροφείο για παιδιά που οι πόρνες μητέρες τους παραδίδουν σε εκείνη για να μην τα χάσουν από την κρατική παρέμβαση των διαφόρων υπηρεσιών. Ένα χαμίνι που μεγαλώνει στο περιθώριο της παρισινής κοινωνίας.

«Πρέπει να 'μουν τριών χρονών όταν την είδα για πρώτη φορά. Πριν δεν έχουμε μνήμη και ζούμε μέσα στην άγνοια. Εγώ έπαψα ν' αγνοώ όταν ήμουν τριών ή τεσσάρων, κι αυτό καμιά φορά μου λείπει. [...] Στην αρχή δεν ήξερα ότι η Μαντάμ Ροζά με φρόντιζε μόνο και μόνο επειδή στο τέλος κάθε μήνα έπαιρνε ένα έμβασμα. Όταν το 'μαθα, ήμουν ήδη έξι ή επτά χρονών και με πείραξε αυτό. Νόμιζα ότι η Μαντάμ Ροζά με φρόντιζε επειδή μ' αγαπούσε κι ότι ήμαστε δεμένοι. Έκλαψα όλη νύχτα, κι αυτή ήταν η πρώτη μου μεγάλη στεναχώρια. Η Μαντάμ Ροζά είδε ότι ήμουν λυπημένος και μου εξήγησε ότι οικογένεια δεν σημαίνει τίποτα κι ότι υπάρχουν κάποιες οικογένειες που φεύγουν για διακοπές αφήνοντας το σκυλί τους δεμένο σε δέντρο, και κάθε χρόνο τρεις χιλιάδες σκυλιά πεθαίνουν έτσι, στερημένα την αγάπη των δικών τους. Με κάθισε στα γόνατά της και μου ορκίστηκε πως ήμουν ό,τι αγαπούσε πιο πολύ στον κόσμο, αλλά εγώ θυμήθηκα πάλι το έμβασμα κι έφυγα κλαίγοντας».

Ο Γκαρύ, επιλέγοντας να αφηγηθεί την ιστορία του Μομό, μέσα από τα μάτια του ίδιου του Μομό και κυρίως με τη γλώσσα του Μομό, έχει λάβει την πλέον καθοριστική συγγραφική επιλογή. Η νεαρή ηλικία και το περιβάλλον καθορίζουν πλήρως την αφηγηματική ιδιαιτερότητα, το πρίσμα υπό το οποίο ο αναγνώστης ξεναγείται σε ένα Παρίσι σκοτεινό, επικίνδυνο, ακατάλληλο, πολύ μακριά από τη λάμψη των τότε πυρκαγιών και τον ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό αναβρασμό. Η επιλογή, εκτός από τους δεδομένους περιορισμούς, κυρίως γλωσσικούς, όπως η αφηγηματική αληθοφάνεια, χαρίζει μια οργιαστική ελευθερία στον συγγραφέα, που με διάθεση γλεντιού την αρπάζει από τα μαλλιά, αποφεύγοντας όσα το πολιτικά ορθό ορίζει, αλλά, ακόμα περισσότερο, όσα η λογοτεχνία, ως το μακρύ χέρι της κοινωνιολογίας, αποστειρωμένα και εκ του μακρόθεν αφηγείται/πιστεύει για το περιθώριο.

Επειδή βρισκόμαστε σε μια έξαρση δικών σχετικά με τις προθέσεις, ιδιαίτερα όσο μη προνομιούχα άτομα εισέρχονται στη λογοτεχνική αρένα, θα ήθελα να αναφερθώ στο επίθετο προκλητικός, το οποίο συνόδευσε και συνοδεύει αρκετές αναλύσεις για το συγκεκριμένο βιβλίο. Πρόκληση για την κάθε άνιση κοινωνία, εκεί που η λογοτεχνία, η γραφή και η ανάγνωσή της, είναι ένα ξεκάθαρο προνόμιο, με τη συντήρηση να επιδιώκει διαρκώς να τη σφετεριστεί, είτε απορρίπτοντας το καινούριο, είτε επιδιώκοντας να το διαμορφώσει μέσα από φίλτρα κανονιστικά και φιλολογικά, δεν είναι τα όσα αφηγείται ο Μομό, αλλά το ίδιο το γεγονός πως ο Μομό αφηγείται, ακόμα και αν πρόκειται για ένα κατασκευασμένο αφηγηματικό υποκείμενο δια χειρός ενός λευκού, προνομιούχου, μεσήλικα άντρα, πόσο μάλλον, μπορείτε να φανταστείτε, αν ήταν ένα άτομο από τα αρκετά πιο κάτω.

Ο Μομό, όπως και η Ζαζί, κάποια χρόνια νωρίτερα, δεν είναι αλλεργικός στην ευγενική και άρτια γλώσσα, δεν είναι προκλητικός με τρόπο προγραμματικό, αλλά, και εδώ κρίνεται σε μεγάλο βαθμό το εύρημα ως προς την αληθοφάνειά του, αυτή είναι η φωνή του, ο τρόπος του να προσλαμβάνει και να αποδίδει αφηγηματικά τον κόσμο του, είναι κάποιος που χτυπά την πόρτα της λογοτεχνίας και η εμφάνισή του ξενίζει, κάποιοι αγριεύουν μαζί του, δεν είναι λογοτεχνία αυτό, λένε, κάποιοι χαζογελούν αφελώς, τι γλυκό παιδάκι είναι αυτό, λένε. Ο Γκαρύ μοιάζει να εντοπίζει με οξυδέρκεια αυτή τη ρωγμή. Το αστείο. Υπάρχουν διάσπαρτα κομμάτια στην αφήγηση τα οποία προκαλούν ένα γέλιο, έστω ένα μειδίαμα, εκεί, περισσότερο από αλλού, στήνει την παγίδα του ο συγγραφέας, απαλλάσσοντας από κάθε σχετική ευθύνη τον Μομό, που καμία κρυφή ατζέντα δεν έχει, που του δίνεται απλώς η ευκαιρία να αφηγηθεί τη ζωή του τώρα που η Μαντάμ Ροζά καταρρέει και μαζί της ο κόσμος του όλος. Η παγίδα είναι το γέλιο, το κλουβί, στο οποίο πιάνεται ο αναγνώστης αποτελεί τη συνέχεια του μηχανισμού, όταν θα νιώσεις, αν νιώσεις, κάποιοι μοιάζουν άτρωτοι στις βεβαιότητες και τις απόψεις τους για τον κόσμο, την πίκρα στη γεύση αυτού του γέλιου, όταν εκείνο το χαριτωμένο σχόλιο, μια αποστροφή του λόγου ανασύρει την άγνοια και κυρίως το προνόμιο εκ του οποίου λαμβάνεις και κρίνεις και άρα γελάς.

Δεν θα ήταν δίκαιο, ο ενήλικας Μομό λίγα χρόνια αργότερα τόσο θα γελούσε με αυτή την έναρξη πρότασης, να κριθεί το μυθιστόρημα με όρους αυστηρά κοινωνιολογικούς, πολιτικούς, ανθρωπολογικούς ή όποιους άλλους παρεμφερείς, πόσο μάλλον στείρα φιλολογικούς. Το Η ζωή μπροστά είναι ένα μυθιστόρημα ενοχλητικά ευχάριστο, γλυκόπικρα όμορφο, ρεαλιστικά μυθοπλαστικό. Η ανάδειξη της απόστασης που χωρίζει τον κόσμο μας από τον κόσμο τού Μομό, κυρίως αναλογικά με το πόσο διασκεδαστικό θα μας φανεί, απόσταση που ο συγγραφέας δεν επιθυμεί διόλου να διαψεύσει για τον ίδιο του τον εαυτό, είναι ένα συστατικό το οποίο πάει χέρι χέρι με διάφορα κοπλιμέντα για τη γραφή του Γκαρύ, ευφάνταστη, παιγνιώδης ή οργιαστική, να κάποια πρόχειρα, συστατικό που διαρκώς υπενθυμίζεται, διαρκώς δηλώνει παρόν, βρίσκεται εκεί για να μην μας επιτρέψει μια ανάγνωση χωρίς ενοχές.

Το βιβλίο που γράφει ο Γκαρύ και η αφήγηση του Μομό διαθέτουν φαινομενικά κάτι το κοινά παιγνιώδες. Ωστόσο, αν και το βιβλίο ως κατασκευή, σχεδιασμός και εκτέλεση, κρύβεται αρκετά καλά πίσω από την αφήγηση του Μομό που κατακλύζει τις σελίδες, είναι το παιχνίδι ενός ενήλικα, φιλοξενούμενου σε εκείνα τα παρισινά προάστια και προσωπικού μας ξεναγού, μια προσομοίωση του περιβόητου experience, την ώρα που η αφήγηση του παιδιού είναι παιγνιώδης μόνο στα μάτια μας, για εκείνο είναι πραγματική ζωή, ο κόσμος ιδωμένος μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, φράση τόσο αισχρά κλισέ, ένας σιγαστήρας συνείδησης, δεν είναι κάτι το χαριτωμένο, κάτι το αφελές, κάτι το περιπετειώδες λες και αναφερόμαστε σε μια εκδρομή στο δάσος. Η αμφιθυμία, η υπονόμευση και η διαπλάτυνση, είναι βασικό συστατικό της λογοτεχνίας, εκεί που αυτό που φαίνεται δεν είναι ακριβώς αυτό που είναι, ή δεν είναι μόνο αυτό, εκεί που η ενόχληση συμβαδίζει και αλληλοδιαμορφώνεται με την απόλαυση, εκεί που το γνώριμο καταρρέει με πάταγο, χωρίς διάθεση για διδαχή και δάκτυλο, εκεί που η μονοσημία πλήττεται θανάσιμα, εκεί που τα όρια της αφήγησης διαρκώς επαναπροσδιορίζονται, τα σημεία παρατήρησης του κόσμου, επίσης. 

Και επιστρέφω στην αρχή. Ποιος θα ήταν ο πλέον κατάλληλος να μεταφέρει στην ελληνική αυτό το οργιαστικό πανηγύρι; Σωστά! Ο Αχιλλέας Κυριακίδης, σε δαιμονιώδη φόρμα, εκείνος ήταν και πίσω από τη Ζαζί, πετυχαίνει κάτι δύσκολο, εκείνο που αποτελεί το κυρίως συγγραφικό επίτευγμα, τη σύνθεση μιας γλώσσας γεμάτης λάθη και παρανοήσεις, μια γαλλική, και εδώ μια ελληνική, που για να λειτουργήσει απαιτείται αστείρευτη ευρηματικότητα και διαρκής εγρήγορση, αλλιώς το Η ζωή μπροστά δεν θα διαβαζόταν, δεν θα λειτουργούσε, δεν θα ήταν το βιβλίο, η βιβλιάρα, που είναι.

υγ. Για το κομψοτέχνημα, Η Ζαζί στο μετρό, έγραφα εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης

Εκδόσεις Δώμα

Ο γέρος μου - Thierry Jonquet

Μια από τις πρώτες «δεσμεύσεις» κατά την αλλαγή του '24 σε '25, που αντίθετα με αρκετές άλλες υλοποιήθηκε, ήταν η αναγνωστική επιστροφή στο Ο χάρτης και η επικράτεια του Μισέλ Ουελμπέκ. Είχα διαβάσει το βιβλίο αυτό χρόνια πριν, μπορεί και πάνω από δέκα, και, εκτός της δεδομένης τότε αναγνωστικής απόλαυσης, είχε αποτυπωθεί μέσα μου ως η υψηλότερη λογοτεχνική κορυφή που πάτησε, τουλάχιστον ως σήμερα, ο αμφιλεγόμενος συγγραφέας, ίσως μαζί με το Η δυνατότητα ενός νησιού, στο οποίο επίσης έχω στο πρόγραμμα κάποια στιγμή να επιστρέψω. Η αίσθηση επιβεβαιώθηκε. Ο χάρτης και η επικράτεια είναι ένα εν γένει σημαντικό βιβλίο, επιβεβλημένη επιλογή σε κάθε σύνταξη λίστας με τα καλύτερα βιβλία που έχουν γραφτεί ως τώρα στον 21ο αιώνα.

Η εισαγωγή, που μοιάζει κάπως εκτός θέματος, έγινε για να αρχειοθετηθεί το νήμα που οδήγησε στην ανάγνωση του μυθιστορήματος Ο γέρος μου. Στο μυθιστόρημα του συγγραφέα Ουελμπέκ, σε μια αποστροφή του μυθιστορηματικού ήρωα Ουελμπέκ γίνεται αναφορά στον Τιερύ Ζονκέ με τρόπο ιδιαίτερα κολακευτικό και αναμενόμενα αφοριστικό, κάτι του στυλ: ο Ζονκέ είναι ο καλύτερος συγγραφέας αστυνομικού μυθιστορήματος· δεν θυμάμαι ακριβώς τη διατύπωση, αλλά ως πνεύμα αυτή ήταν η δήλωση που άμεσα με οδήγησε στην αναζήτηση για τυχόν ελληνικές μεταφράσεις του έργου του, ανάμεσα στις οποίες και το βιβλίο Μυγαλή, η δηλητηριώδης αράχνη, στο οποίο βασίστηκε η (μέτρια) ταινία του Αλμοδόβαρ Το δέρμα που κατοικώ. Κάπως έτσι έπιασα να διαβάσω το Ο γέρος μου, λοιπόν.

Ακόμα μια παράκαμψη. Είναι ο δεύτερος ή τρίτος χρόνος που αμελώ μια παλιότερη ετήσια αναγνωστική δέσμευση, την ανάγνωση ενός Σιμενόν κατά έτος, του παρεξηγημένου και υποτιμημένου από το κονκλάβιο των συγχρόνων του κριτικών συγγραφέα, που, παρότι ευπώλητος, ποτέ δεν έγινε δεκτός στα σαλόνια της λογοτεχνικής ελίτ, βιβλία του τρένου, τα αγοράζεις κατά την αναχώρηση και τα πετάς κατά την άφιξη, τέτοια βιβλία έλεγαν οι ειδικοί πως γράφει αυτός ο σπουδαίος τύπος που με προκάλυμμα την αστυνομική πλοκή έμπηξε το νυστέρι βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή, δοκιμάζοντας όρια και αντοχές. Η αναφορά στον Σιμενόν, που μοιάζει κάπως εκτός θέματος, γίνεται για να αρχειοθετηθεί η διάχυτη επιρροή του στο βιβλίο αυτό. Μια περίληψη της υπόθεσης θα δώσει κάποια πρώτα στοιχεία επί αυτού:

Ο Ντανιέλ Τεσαντιέ υπήρξε τυχερός μέχρι που έπαψε να είναι. Κατάφερνε για καιρό να ζει συντεταγμένα με το επίδομα ανεργίας εξαιτίας ενός εξωφρενικά φτηνού ενοικίου. Όταν όμως η σπιτονοικοκυρά του ζήτησε να αδειάσει το δωμάτιο ώστε μια ανιψιά της να έρθει και να το κάνει γραφείο, η επικράτεια της αστεγίας ως προοπτική απλώθηκε εμπρός του, η επιστροφή στην επαιτεία ήταν μια κάποια λύση, αλλά πρόσκαιρη και όχι ιδιαιτέρως αποδοτική, η κλοπή τον δελέασε, αργά ή γρήγορα θα συνέβαινε αυτό. Ο Αλίν Κολμόν υπήρξε τυχερός μέχρι που έπαψε να είναι. Κατάφερε να εγκαταλείψει το επάγγελμα του εκπαιδευτικού, το βιβλίο που έγραψε έγινε μπεστ σέλερ, οι προτάσεις και οι προκαταβολές του επέτρεψαν να αλλάξει οικονομικό στάτους. Η έμπνευση όμως δεν κρατά για πάντα, δεν γίνεται κατά παραγγελία, ο επαγγελματικός στίβος μάχης είναι σκληρός, αμείλικτος, η πραγματική ζωή ακόμα περισσότερο. Η ζωή των δύο θα διασταυρωθεί.

Έτσι και αλλιώς οι περιλήψεις πλοκής δεν είναι η αδυναμία μου, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για ένα, έστω και κατ' επίφαση, αστυνομικό μυθιστόρημα, εκεί που η κάθε αποκάλυψη μπορεί να διαλύσει το απαραίτητο στοιχείο αιφνιδιασμού. Ο εγκλωβισμός του ατόμου, από τη μια στιγμή στην άλλη, σε ένα δωμάτιο παρανομίας, όταν οι συνέπειες αρχίζουν να σκεπάζουν τον μέχρι πρότινος γαλανό ουρανό κάτω από τον οποίο η απόφαση έμοιαζε απλή και εύκολη, μια συνθήκη μη γυρισμού που συναντάται κατά κόρον στο σύμπαν του Σιμενόν.

Εκείνο που είχε ενδιαφέρον και εξ αρχής ήταν σημειωμένο στο καρνέ της ανάγνωσής μου ήταν ο εντοπισμός του γιατί άρεσε στον Ουελμπέκ που δεν φημίζεται για τη γενναιοδωρία του απ' όσο έχω υπόψη μου. Ο Αλίν Κολμόν θα μπορούσε να είναι ουελμπεκικός ήρωας, με αρκετή δόση προνομίου, στις υψηλές παρυφές της μεσαίας τάξης, σε μια γενικότερη κρίση μέσης ηλικίας, οικογενειακή, επαγγελματική, σεξουαλική, σε μια Γαλλία γεμάτη από μετανάστες και λούμπεν πληθυσμούς που απομυζούν τα δημόσια ταμεία μέσα από το σύστημα των πάσης φύσεως επιδομάτων, σε πολιτισμική παρακμή, σε απώλεια ταυτότητας. Βέβαια, τα περισσότερα αντιδραστικά σχόλια τα εκφέρει ο Ντανιέλ Τεσαντιέ που νιώθει διαφορετικός από τις αγέλες αστέγων, διαφορετικός γιατί θεωρεί πως του αξίζει μια καλύτερη ζωή από αυτή που μοιάζει να του αναλογεί, και αυτή η φαινομενική αντίφαση, είναι καίρια και άκρως ρεαλιστική, εκτενώς διαδεδομένη σε κάθε τάξη, αυτό το εγώ δεν είμαι σαν αυτούς, χωρίς ηθικό ή γενικότερο αξιακό υπόβαθρο. Η ατμόσφαιρα του βιβλίου, που δεν υπάγεται σε όρους και δεσμεύσεις πολιτικής ορθότητας, είναι του γούστου του Ουελμπέκ, ας το θέσω έτσι γενικά και ας το κλείσω εδώ.

Ο γέρος μου είναι από εκείνα τα μυθιστορήματα που ειδολογικά ανήκουν στην αστυνομική λογοτεχνία αλλά δεν περιορίζονται στο ποιος το έκανε, αλλά χρησιμοποιούν ως σκηνικό το έγκλημα ώστε να αποτυπώσουν μια γενικότερη κοινωνικοπολιτική συνθήκη. Το πρόβλημα της στέγης, για παράδειγμα, ή η επέλαση του εξευγενισμού σε γειτονιές άλλοτε λαϊκές και οικονομικά προσβάσιμες, η κατάρρευση του κράτους πρόνοιας, το σύστημα υγείας που πια έχει αδιαμφισβήτητο ταξικό πρόσημο, ανάμεσα σε άλλα. Αλλά και πιο ατομικά και την ίδια ώρα οικουμενικά ζητήματα όπως οι διάφορες οικογενειακές σχέσεις, παιδιά που γίνονται γονείς αποφασισμένα να μην κάνουν τα ίδια καθοριστικά λάθη. Όλα αυτά, ωστόσο, με έναν τρόπο αρκετά προκλητικό, χωρίς λείανση στις γωνίες και τις επιφάνειές του.

Ένα απαραίτητο συστατικό του είδους είναι η χωρίς φρένα ανάγνωση, αλλά χωρίς αυτό να γίνεται εις βάρος του στυλ, όχι με διαρκή και αμετροεπή χρήση ανατροπών και ευρημάτων που στόχο έχουν να κοροϊδέψουν τον αναγνώστη, να τον παραπλανήσουν ώστε στο τέλος να νιώσει μια βεβιασμένη έκπληξη. Ο Ζονκέ είναι στυλίστας, ακολουθεί την παράδοση του είδους, δεν διστάζει να απλώσει αρκετά την ιστορία του, να θέσει σε κίνηση διάφορες υποπλοκές χωρίς να χάνει τον έλεγχο και την κατεύθυνση προς το πάντρεμα όλων αυτών, τη συνάντηση που αποτελεί και την κορύφωση της πλοκής. Αρκετά σκοτεινό και φουλ ρεαλιστικό, Ο γέρος μου μου άρεσε πολύ!

υγ. Για το Ο χάρτης και η επικράτεια περισσότερα μπορείτε να βρείτε εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Γιάννης Στρίγκος

Εκδόσεις Καστανιώτη 

Ψηλά τα χέρια, σύντροφε - Κώστας Φασουλόπουλος

Ο Γ. ήξερε και είχε μιλήσει. Με τον απαραίτητο ενθουσιασμό, είχε πει: να διαβάσεις τον Εξευγενισμό, ένα από τα καλύτερα ελληνικά βιβλία εκεί έξω, πιστεύω πως θα σου αρέσει. Το βρήκα, το έφερα σπίτι, είναι εκεί και περιμένει, στη στοίβα. Ενδιάμεσα οι εκδόσεις Κυψέλη σύστησαν μια παλπ σειρά, πρώτος τίτλος το Ψηλά τα χέρια, σύντροφε του Κώστα Φασουλόπουλου, τα κομμάτια μπήκαν στη θέση τους.

Τι και αν η μνήμη μου είναι ασθενής, σχεδόν πάντα θυμάμαι, όσος καιρός και να περάσει, το μικροκλίμα εντός του οποίου διάβασα το ένα ή το άλλο βιβλίο, η ανάγνωση πράξη ενεργητική, κομμάτι της ζωής μας. Ζεστή Κυριακή του Ιούνη, ακόμα και μέσα στο διαμέρισμα ένιωθες πως η γειτονιά έχει αδειάσει, κάπως αποτυπωνόταν στον αέρα αυτό. Ξύπνησα νωρίς, έφτιαξα καφέ, έπιασα το βιβλίο στα χέρια μου.

Αθήνα, 1998. Χρηματιστηριακός πυρετός και προετοιμασία για τους επερχόμενους Ολυμπιακούς Αγώνες. Οι πολλοί χαρούμενοι, ασχέτως του μεγέθους του κουταλιού με το οποίο έτρωγαν, κάποιοι λίγοι, ιδεολόγοι, αντιδρούσαν, ήταν απλό να χαρακτηριστούν μίζεροι από τους πολλούς, η λεωφόρος της αέναης ανάπτυξης απλωνόταν ανεμπόδιστα, τι και αν τα σαθρά θεμέλια έτριζαν, ο,τι αρπάξει ο τέτοιος μας. Ακόμα και τώρα, τόσες καταστροφές μετά, αρκετοί αναπολούν εκείνα τα χρόνια, τα φτυάρια που άνοιξαν το λάκκο, που μέσα στη λάσπη τσαλαβουτάμε έκτοτε.

Ο Φασουλόπουλος, γεννημένος το 1984, τοποθετεί σε αυτή τη χωροχρονική συντεταγμένη το παλπ μυθιστόρημά του. Δύο μηχανικοί, πρώην αντεξουσιαστές, γύρισαν από την Νικαράγουα εκπαιδευμένοι στο αντάρτικο πόλης, βρήκαν την Ελλάδα του Πασόκ, ένιωσαν εκτός τόπου και χρόνου, λίγο πίστεψαν στη ρητορική, θέλησαν να πιστέψουν σε κάτι καλύτερο, η κρίσιμη μάζα είχε γυρίσει για τα καλά την πλάτη της στο πρόσφατο παρελθόν, η πολιτική έμοιαζε παρωχημένη, μια αρένα διαμάχης για αριστερούς, αναρχικούς και αντεξουσιαστές, που σε κάθε μικροδιαφωνία απαντούσαν με μια ακόμα διάσπαση. Κατασκευαστικές εταιρείες που ανοικοδομούσαν τη χώρα, νέοι ιδιοκτήτες διαμερισμάτων, εκατοντάδες δημόσια έργα, δραχμές να χορεύουν. Πετυχημένοι, ζουν άνετα, έχουν όμως μια σκοτεινή πλευρά, οργανώνουν και εκτελούν ληστείες, η αδρεναλίνη τρέφει και εθίζει, ετοιμάζουν ένα μεγάλο χτύπημα, ένα ριφιφί στο θησαυροφυλάκιο μιας τράπεζας, η φάση στραβώνει, μπλέκουν με μια συμμορία κακοποιών.

Τα ειδολογικά χαρακτηριστικά της παλπ λογοτεχνίας πληρούνται. Μια καλοδουλεμένη πλοκή, με ανατροπές και αγωνία. Πρόσωπα αντιηρωικά, μοναχικοί τύποι, ιδεολόγοι, αποσυνάγωγοι. Αφηγηματικός ρυθμός στακάτος, στα κόκκινα, με βήματα μικρά, σταθερά, σίγουρα. Η Αθήνα, το σκηνικό της δράσης. Εσάνς κοινωνικοπολιτική, χωρίς διάθεση για δοκιμιακές φανφάρες. Σκοτεινό ακόμα και στο έλεος του αθηναϊκού ήλιου.

Μου άρεσε, τελικά, που ο Φασουλόπουλος δεν επικεντρώνεται πλήρως σε ένα και μόνο πρωταγωνιστικό πρόσωπο, παρότι υπάρχει ένα που καταλαμβάνει περισσότερο χώρο σε σχέση με τα υπόλοιπα, που ανοίγει αρκετά τη βεντάλια του, ο πλουραλισμός αυτός του επιτρέπει τόσο να αποφύγει το υπέρμετρο κλισέ στην αποτύπωσή του, όσο και να ανοίξει τις δυνατότητες της πλοκής, να μπορέσει να παίξει αρκετά χαρτιά κατά την εξέλιξή της.

Ο εξωτισμός του τόπου, διακριτός ή όχι, είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου είδους, στην κακή εκδοχή τού φαινομένου αυτού υπάρχουν μυθιστορήματα που λειτουργούν ως κακοί τουριστικοί οδηγοί. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί σε κάθε χώρα το αντίστοιχο αναγνωστικό κοινό αγαπά περισσότερα τα εισαγώμενα βιβλία, γιατί, ας πούμε, ο Μάρκαρης μοιάζει να έχει πιο φανατικό κοινό στο εξωτερικό παρά στην Ελλάδα, μπορεί, βέβαια, να κάνω και λάθος. Ήθελα να πω πως διαβάζοντας το Ψηλά τα χέρια, σύντροφε που διαδραματίζεται στην Αθήνα δεν ένιωσα πως ο συγγραφέας με το ζόρι προσπαθεί να την κάνει πρωταγωνίστρια, αποδίδοντάς της αρετές και ιδιότητες, χωρίς αυτό να σημαίνει πως την παραμελεί, πως δεν κάνει την απαραίτητη χρήση της ως σκηνικό της δράσης.

Ειδικός στην παλπ λογοτεχνία δεν είμαι. Ακόμα περισσότερο, δεν θα ισχυριζόμουν ποτέ πως είναι η προτίμησή μου. Οι εξαιρέσεις, ωστόσο, όταν συμβαίνουν, όπως στην προκειμένη περίπτωση, με ενθουσιάζουν βαθιά, ίσως γιατί μπαίνω στην ανάγνωση με ανύπαρκτες ή χαμηλότατες προσδοκίες, αν δεν περιμένεις, άλλωστε, τι μπορεί να πάει λάθος. Υπάρχουν νουάρ, αστυνομικά, παλπ μυθιστορήματα που τα έχω παρατήσει λίγες σελίδες μετά την αρχή, βαρεμάρα και ανία, άρνηση να συνεχίσω. Το Ψηλά τα χέρια, σύντροφε το τελείωσα σε δύο μέρες, ίσως αυτό, από μόνο του, να ήταν αρκετό ως σχόλιο.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Εκδόσεις Κυψέλη 

Μεταξύ φίλων - Hal Ebbott

«Κυριευμένος από μια τέτοια γενναιόδωρη μελαγχολία, ο Έιμος μερικές φορές αναλογιζόταν, αυτό δεν είναι άραγε η οικογένεια; Ατελείς άνθρωποι που τους έφερε κοντά η τύχη, κι ωστόσο επιλέγουν να ξυπνούν κάθε πρωί και να προσπαθούν, να επενδύουν στο να κάνουν τα πράγματα λειτουργικά».

«Η Άννα χασμουρήθηκε στο πίσω κάθισμα. Η Κλερ τέντωσε τα χέρια της μπροστά και χτύπησε ρυθμικά το ταμπλό. Η σιωπή των οικογενειών δεν είναι ποτέ στ' αλήθεια απόλυτη. Οι ρίζες μιλούν, η ανάσα».

Είναι γνωστό το περί ευτυχισμένης οικογενειακής ομοιομορφίας και της δυστυχισμένης ιδιωτικότητας, μια προφανής διακειμενικότητα. Ωστόσο, ένα διαβαθμισμένο εργαλείο αξιολόγησης της ευτυχίας, μοιάζει να είναι απαραίτητο, η γνώση πως κάτι τέτοιο δεν υπάρχει ουδόλως βοηθάει. Δεν είμαι σίγουρος, λοιπόν, πως συμφωνώ με τον ορισμό του Λέοντος, γιατί δυσκολεύομαι να δεχτώ την ύπαρξη ευτυχισμένων οικογενειών, όχι σε απόλυτο βαθμό και σε όλο το μήκος της σύνθεσής τους, αφού στιγμές που προσιδιάζουν σε ευτυχία σίγουρα μπορούν να ανασυρθούν. Ευτυχισμένων στα βάθη και όχι στη βιτρίνα του εκάστοτε ντελάλη, ευτυχισμένων πραγματικά και όχι συγκριτικά. Έλεγα σε μια ψυχίατρο, με κάποια αφορμή, πως αν δεν υπήρχαν οικογένειες, τότε οι ειδικοί ψυχικής υγείας θα ζούσαν από την ελεημοσύνη των περαστικών, εκείνη γέλασε και συμφώνησε με τον βιαστικό και μάλλον εξυπνακίστικο αφορισμό. Ανάμεσα σε διάφορες υπογραμμίσεις, ξεχώρισα τις παραπάνω δύο, κάπως νιώθω πως περικλείουν το Μεταξύ φίλων, το λογοτεχνικό ντεμπούτο του Χαλ Έμποτ, βιβλίο που επέλεξα να διαβάσω στηριζόμενος στην αναγνωστική μου διαίσθηση. Το επίθετο «ατελείς» και η απουσία απόλυτης σιωπής, κυρίως.

Ο Έιμος και ο Έμερσον, μεσήλικες πια, είναι φίλοι από το κολέγιο, ο Έμερσον, μάλιστα, είναι εκείνος που γνώρισε στον Έιμος την Κλερ, την οποία παντρεύτηκε και απέκτησε μαζί της ένα παιδί, την Άννα. Θα περάσουν μαζί τους ένα σαββατοκύριακο στην εξοχή, στο σπίτι της οικογένειας του Έμερσον. Ύστερα, θα επιστρέψουν στην καθημερινότητά τους.

Η βεβαιότητα, η ανάγκη της, είναι ένα καταφύγιο, να θεωρείς κάτι δεδομένο, πόσο λάθος έμοιαζε κάτι τέτοιο παλιά, πόσο απαραίτητο καθώς τα χρόνια περνούν και ο κόσμος απλώνεται ολοένα και πιο σύνθετος, ενίοτε τρομακτικός επίσης, καταφύγιο ατελές, σίγουρα ατελές, αλλά ικανό να θραύσει κάτι από την ορμή των κυμάτων, να μην πλημμυρίσει το εσωτερικό του, να μην παρασύρει τα πάντα στο διάβα του το νερό, να δώσει χρόνο για ανασύνταξη πριν το επόμενο σκάσει με μανία. Η διάρρηξη της βεβαιότητας, η άρνηση της αποδοχής της αρχικά, η απόπειρα μη απώλειας της με κόπο κατακτημένης ισορροπίας, έστω και φαινομενικά, έστω και αν είναι εύθραυστη, τελικά, αυτό είναι που διαπραγματεύεται το μυθιστόρημα αυτό, το αίσθημα της μοναξιάς, τη συνέπεια της διάρρηξης, επίσης.

Η αφήγηση, ένας τριτοπρόσωπος παντογνώστης αφηγητής, του Άμποτ έχει κάτι το όμορφα παλιακό, κάτι που πια μοιάζει να είναι ικανές μόνο κάποιες λίγες γυναίκες συγγραφείς να το φέρουν στο χαρτί, σε μια εποχή ολοένα και πιο φρενήρους ταχύτητας, εκείνος βρίσκει, δημιουργεί καλύτερα, τον απαραίτητο χώρο για να φιλοξενήσει τη σκέψη, για να σταθεί στη μία ή την άλλη λεπτομέρεια, που αποδεικνύεται καθοριστική ή όχι. Και αυτός ο χώρος, ο ήπιος ρυθμός, σε συνδυασμό με την αφηγηματική ικανότητα του συγγραφέα, λιγότερο η ίδια η ιστορία, η πλοκή και η προώθησή της, κάνει το μυθιστόρημα αυτό ξεχωριστό. Παλιακό αλλά χωρίς μυρωδιά ναφθαλίνης.

Ο Άμποτ πετυχαίνει κάτι ακόμα στο ντεμπούτο του. Δημιουργεί ένα σχετικά περίκλειστο περιβάλλον, μέσα στον ευρύτερο κόσμο, όπου κινούνται τα πρόσωπα, μελετάει αυτό το μικροκλίμα, διερευνά τον διαχωρισμό, εστιάζει ζουμάροντας αρκετά τον φακό, τόσο που τα πρόσωπα, παρά τους στενούς δεσμούς, διακρίνονται ως ατομικότητες, εκεί που το γυαλί ραγίζει, μια θραύση αδιόρατη από απόσταση, μια ατέλεια στη φαινομενική ευτυχία και ηρεμία. Ακολουθώντας αυτή την τακτική, ο φακός, που παρά τις προδιαγραφές του κινείται αρκετά και δυσκολεύεται να εστιάσει, φωτίζει την ευαλωτότητα της βεβαιότητας και της ισορροπίας, την ανεπάρκεια, επίσης, της όποιας διδαχής, συμβουλής ή συνταγής. Με αυτό το λίγο, που είναι αρκετό, ασχολείται στην πραγματικότητα, την ευθραυστότητα και την κατάρρευση, χωρίς να έχει ανάγκη από ένα ευφάνταστο, σύνθετο και ρηξικέλευθο δράμα, από φωνές και εντάσεις, από απόλυτα διλήμματα, από σπουδαίες, σοφές αποφάσεις, από νικητές και χαμένους, από ευχάριστα ή δυσάρεστα φινάλε, από μια οριστική τελεία μετά την ύστατη φράση. Ένας ψίθυρος είναι το μυθιστόρημα αυτό.

Ο τρεμάμενος φακός, το εξωφρενικό ζουμάρισμα, η ασταθής εικόνα, η λεπτομέρεια, όλα αυτά λειτουργούν εν τέλει συμπεριληπτικά, η ατομικότητα, η εύθραυστη ισορροπία, η ανάγκη για βεβαιότητες και σταθερές, κάτι θυμίζουν, κάτι φέρουν ως αίσθηση, ο αναγνώστης κρατά τον τρεμάμενο φακό, ζουμάρει, επιχειρεί να δει καθαρά τις λεπτομέρειες, βρίσκεται σε βάθη, η ένα προς ένα αναλογίες είναι άχρηστες εδώ μέσα, οι διδαχές, οι συμβουλές ή οι συνταγές, επίσης, η λογική αποδεικνύεται ανίκανη.

Διαβάζω το βιβλίο που έχω ανάγκη να διαβάσω, να ένα κλισέ, πέρα από τις αντικειμενικές αρετές της γραφής του Άμποτ, στην προκειμένη περίπτωση, σκέφτομαι το ατελείς, ξανά, διαρκώς το σκέφτομαι, τη σύμπραξη ή τη συνύπαρξη, επίσης, την πολυπλοκότητα του έξω, την άβυσσο του μέσα, τη λογική σκέψη, την ανάγκη για μια αυτοεικόνα, άπαξ και το μάτι εντοπίσει την μικρορωγμή, για πόσο καιρό αθέατη αλήθεια, είναι αδύνατο πια να μην τη βλέπει, την ατέλεια σε εμάς δεν την βλέπουμε ή τη συγχωρούμε, τέλος πάντων, στους άλλους όχι, και αν τη διακρίνουμε η κατάρρευση συμβαίνει, η περιφερόμενη γαματοσύνη μας, οι πάσσαλοι στήριξης, όλα για όσα πειστήκαμε, χωλαίνουν.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

Μετάφραση Κάλλια Παπαδάκη

Εκδόσεις Μεταίχμιο