Διαγραφές - Justin Torres

Πριν δώδεκα χρόνια διάβασα το Εμείς τα θηρία, το πρωτόλειο, χωρισμένο σε μικρά κεφάλαια/στιγμιότυπα, μυθιστόρημα του Τζάστιν Τόρρες, με στοιχεία αυτοβιογραφικά, μια ιστορία ενηλικίωσης μέσα σε ένα περιβάλλον βίαιο και ασταθές, εκεί που κάθε στιγμή μια έκρηξη μπορούσε να συμβεί, χωρίς προειδοποίηση ενώ στα πέριξ τριγυρνούσε διαρκώς η επωδός της μη πρόθεσης και της επιθυμίας για ό,τι καλύτερο.

Με τη συμπλήρωση δώδεκα χρόνων από την κυκλοφορία του πρωτολείου, το οποίο βραβεύτηκε, διαβάστηκε, μεταφράστηκε, μεταφέρθηκε στη μεγάλη οθόνη, ήταν δηλαδή κάτι παραπάνω από ένα επιτυχημένο ντεμπούτο, κυκλοφόρησε το επόμενο μυθιστόρημά του, δώδεκα χρόνια εκδοτική σιωπής, δεν ξέρω αν υπάρχουν διηγήματά του σε περιοδικά ή εφημερίδες, ακόμα και να υπάρχουν δεν διαρρηγνύουν την πέπλο απουσίας από τα πράγματα.

Αρχές καλοκαιριού, τα ύψη εκδόσεων δυσθεώρητα, μια ακόμα έκδοση ανάμεσα σε τόσες άλλες, η κυκλοφορία τού Διαγραφές με χαροποίησε, μια θετική ανάμνηση έχω από εκείνη την ανάγνωση, όπως και το όνομα του Θωμά Σκάσση στη μετάφραση, είναι με τα χρόνια μια κάποια εγγύηση, όχι μόνο για το αποτέλεσμα αλλά και για την ίδια την επιλογή. Ένα από τα βιβλία του καλοκαιριού.

Μια παράκαμψη προπομπός. Είμαι από τους αναγνώστες εκείνους που δεν λαχταρούν για την αλήθεια και την ακρίβεια αλλά για τον μύθο, δηλώνω πρόθυμος να παραιτηθώ από κάθε δικαίωμα επεξήγησης και σημείωσης, ένα καλό παράδειγμα είναι στα ονόματα που αραδιάζει ο Μπολάνιο στα έργα του, ονόματα ποιητών κυρίως, που ποτέ δεν τσεκάρω να δω αν όντως υπάρχουν και μόνο από σπόντα, αν τα πετύχω πουθενά αλλού, τότε κάνω τις συνδέσεις, όμως, σκέφτομαι, αν ήθελα να διαβάσω ιστορία της λογοτεχνίας δεν θα διάβαζα λογοτεχνία.

Προλέγω αυτό γιατί στις Διαγραφές η ανάγνωση, η εμπειρία, όπως μου αρέσει να την αποκαλώ, είχε σε μεγάλο βαθμό να κάνει με την απόφαση αυτή, να μην αναζητώ διαρκώς πού η αλήθεια και πού ο μύθος, να αντιμετωπίζω την κατασκευή ως κάτι το ενιαίο και αδιαίρετο, ως το τελικό αποτέλεσμα της έμπνευσης και του μόχθου του συγγραφέα. Λίγα λόγια για την υπόθεση όμως, λείπουν σίγουρα, διορθώνω:

Κάποια αποσπάσματα: «Σε μια άλλη ζωή, ο Χουάν κι εγώ είχαμε βρεθεί μαζί συνολικά δεκαοχτώ μέρες μόνο, μια δεκαετία νωρίτερα, τότε που ήμουν μόλις δεκαεπτά χρονών». «Το μέγα έργο που επρόκειτο να ολοκληρώσω μετά τον θάνατο του Χουάν είχε να κάνει με ένα ντοσιέ γεμάτο χαρτάκια, αποκόμματα εφημερίδων, φωτογραφίες και χειρόγραφες σημειώσεις, μαζί με δύο ογκώδη βιβλία, οι σελίδες των οποίων ήταν σχεδόν εντελώς γεμάτες διαγραφές. Τα βιβλία αφορούσαν μια δίτομη έρευνα με τίτλο: Σεξουαλικές Παραλλαγές: Μια μελέτη των ομοφυλοφιλικών προτύπων».

Ο Χουάν, στον τελευταίο διάδρομο, δέχεται επισκέψεις από έναν νεαρό. Είχαν γνωριστεί πριν από χρόνια, και τότε έμοιαζε εκείνος γέρος, ο νεαρός ακόμα πιο νεαρός. Οι συζητήσεις τους συνέχουν, παρότι συχνά ασύνδετες και ονειρικής χροιάς, την κατασκευή, τα σχόλια του νεαρού σαν συγκολλητική ουσία, οι αναλήψεις και οι προλήψεις εξίσου εξισορροπιστικές, οι σημειώσεις, η βιβλιογραφία, τα δάνεια από τα αρχεία, τα σενάρια φανταστικών ταινιών, επίσης. Δεν είναι μάλλον απλό να χωρέσει η φιλοδοξία του Τόρρες σε μια σύντομη περίληψη σχετικά με τις Διαγραφές, θα μπορούσε να ειπωθεί κάτι του στυλ: η Ιστορία άλλο δεν είναι από τη σύνθεση ιστοριών ή η ατομική ιστορία αναπόφευκτα φέρει σκόνη των διαδρομών που λίγο λίγο διανοίγονταν ή μια παρομοίωση με τη σκυταλοδρομία, καθένας πορεύεται όπως μπορεί/επιθυμεί, στο τέλος της διαδρομής παραδίδει (ιδανικά) τη σκυτάλη στον επόμενο και ίσως αυτή η ενδεχόμενη παράδοση να είναι ένας μειωτής ματαιότητας.

Η σεξουαλικότητα, ο προσανατολισμός, τα ήθη, τα καταγώγια που φωτίστηκαν, οι αρχές, η συντήρηση, ο έλεγχος, η εκμετάλλευση, η επιστήμη, το νερό που κυλάει και παρασέρνει μεγάλο αριθμό από ακαθαρσίες, ευτυχώς, η δυσωδία που καταπολεμάτε εσείς, ξέρετε ποιοι, οι συλλογικότητες που συναθροίζονται γύρω από τη φωτιά του κόσμου, και το γρανάζι γυρνάει και προχωρά και πάει, παρά τις ανασχέσεις, παρά τις αντεπιθέσεις της συντήρησης και των κύκλων της. Επίσης, μια σύντομη περίληψη, θα μπορούσε να είναι η σημασία της καταγραφής της ιστορίας, η χαρτογράφηση του μονοπατιού ως τα εδώ, το ανάπτυγμα ηρώων και εχθρών, τα διαγραμμένα από τη λογοκρισία, πάσης φύσεως και προέλευσης, έχουν τεράστια σημασία, θα επανεγγραφούν.

Οι Διαγραφές δεν είναι δοκίμιο, ακόμα και στα κομμάτια που μοιάζουν με τέτοιο, είναι όμως μια σειρά από νήματα, χρώματος και υφής ποικίλων, για όποιο θέλει να τραβήξει και να ακολουθήσει, να δει στο τέρμα του τι θα αντικρίσει, αν και μάλλον η διαδρομή θα έχει το μέγιστο ενδιαφέρον, η αρχή θα είναι συγκινητική/θυμωτική ένα δωμάτιο απελπισίας, μια ντουλάπα κλειστή, ένα αίσθημα ντροπής. Ο Τόρρες τοποθετεί τον πήχη ψηλά, πιο ψηλά και από την ενδελεχή έρευνα που μοιάζει να έχει κάνει, είναι κάτι άλλο εκείνο που επιθυμεί, ένα μυθιστόρημα θέσης και φυγής, που όμως δεν θα εξαντλείται σε αυτό, στη νομιμοποίηση και τον ψυχολογικό καθησυχασμό, αλλά, θα περιλαμβάνει πολλά κομμάτια ζωής, κομμάτια σχεδόν αναχωρητικά, τόσο ποιητικά και απίθανα, όσο η ίδια η ζωή ακόμα και με την πλέον ρεαλιστική περιγραφή της, το τελικό μοντάζ αποδεικνύεται λειτουργικά ιδανικό, καθηλώνει το βλέμμα, εδώ, σκέφτεσαι, δεν έχουμε απλά και μόνο λογοτεχνία υψηλής στάθμης.

Στο προ δωδεκαετίας κείμενό μου συζητούσα την πιθανή έλλειψη κάποιων πολαρόιντ στιγμιοτύπων στην αρχή κάθε κεφαλαίου, έτσι, πίστευα, θα ήταν πιο ολοκληρωμένη η ανάγνωση, και να που εδώ, οι φωτογραφίες, παρέα με τις σελίδες με τις διαγραφές και τα υπόλοιπα ντοκουμέντα, υπάρχουν και επιτείνουν το κλίμα μέσα στο οποίο κυλάει η αφήγηση, ο τρόπος του αφηγητή να επιβεβαιώσει πως θα χρησιμοποιήσει, χρησιμοποιεί ήδη το υλικό, πως δεν θα αφήσει τη σκυτάλη.

υγ. Ο Τζάστιν Τόρρες μου θυμίζει τον Τζούνο Ντίας, με κάποιο τρόπο αφηρημένο και διαισθητικό. Επίσης, οι Διαγραφές μου έφεραν στο νου ένα ακόμα σπουδαίο μυθιστόρημα που διάβασα πρόσφατα το Oh, Canada του σημαντικού Ράσελ Μπανκς.

υ.υγ. Για το Εμείς τα θηρία έγραφα αυτό. Για τον Ντίας κάποια πράγματα θα βρείτε εδώ, για το Oh, Canada εδώ.

υ.υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Θωμάς Σκάσσης

Εκδόσεις Πατάκη 

Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια - Ζίτα Ρούτζκα

«Δύσκολο να βρεις καλά παπούτσια για μακαρίτη».

Κάπως ιδιαίτερη πρώτη πρόταση, αυτή η ισορροπία που παγώνει κάπως το γέλιο που θα τρέξει να προλάβει να διαγραφεί. 

«Άλλα τα παπούτσια για τον τάφο, άλλα για τη ζωή. Τα παπούτσια για τον φρεσκοπεθαμένο είναι καλά αν είναι καινούρια. Ή φορεμένα αλλά να μοιάζουν ακριβά. Ιδανικά —καινούρια και ακριβά. [...] Από κανονικό παπούτσι κάνεις νεκροπάπουτσο. Το αντίστροφο δεν γίνεται».

Τη Ζίτα Ρούτζκα δεν τη γνώριζα, φρόντισαν γι' αυτό η Αναστασία Χατζηγιαννίδη και οι εκδόσεις Loggia, η εμπιστοσύνη είναι κάτι που κερδίζεται στο πεδίο της ανάγνωσης. Δεν τη γνώριζα, λοιπόν, τη συγγραφέα, όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο της στα ελληνικά, στην ωραία μίνιμαλ αισθητική των εξώφυλλων, με τον παιγνιώδη τίτλο και το κλειστό ψαλίδι σκίτσο. Αν εκείνη τη μέρα, όταν πρωτοέπιασα το βιβλίο στα χέρια μου, είχα διαβάσει την πρώτη πρόταση, σίγουρα η ανάγνωση θα είχε συμβεί πολύ νωρίτερα, ίσως να μην περνούσε από τη διαδικασία της στοίβας καν, η παιγνιώδης διάθεση του τίτλου συνεχιζόταν, οξύνοντας, σε πρώτη φάση, την περιέργεια να δεις πώς θα συνεχίσει, πού θα το πάει, πόσο μακριά θα το φτάσει. Η ανάγνωση συνέβη όταν έψαχνα να δω τι θα διαβάσω μετά τις ιδιαίτερες Γκερίλλες της Βιτίγκ, δεν ήταν μια απλή απόφαση, ποτέ δεν είναι, η πρώτη φράση έδωσε την απάντηση, δύσκολο να βρεις καλά παπούτσια για μακαρίτη, εδώ είμαστε, σκέφτηκα.

Συνοπτικά: Ο άντρας της Βέρας, ο Τζόκεϊ, αλόγων και όχι δίσκων, πεθαίνει, τα οικονομικά είναι στενά, τα συναισθήματα θηριώδη, η παράδοση και η κοινωνική τσιμπίδα ακριβή, ξεκινάς από τα καινούρια παπούτσια και μέχρι να φτάσεις στην ταφή ένα σωρό λεπτομέρειες, ωστόσο, πρέπει να φτάσεις στην ταφή, πώς αλλιώς; Αυτή είναι η ιστορία της Βέρας, όπως η ίδια μας την αφηγείται, όταν ο Τζόκεϊ ξεκαβάλησε τη φοράδα της ζωής και εκείνη έπρεπε να τον κηδέψει. 

Η πρώτη πρόταση, η πρώτη παράγραφος, η πρώτη σελίδα, το πρώτο κεφάλαιο, το δεύτερο, το τρίτο, το τέταρτο, κυλούσε η ανάγνωση γάργαρη, η περιέργεια ισορροπούσε με την απόλαυση σταδιακά, σταμάτησα την πρώτη αναγνωστική έφοδο κάπου στη σελίδα πενήντα, η πρόζα, η διαχείριση της ιδέας και η προώθηση της πλοκής ήταν διακριτές αρετές, οι λόγοι που είχα φτάσει ως εκεί και δη χωρίς σταματημό. Η δυσπιστία μετά την ελάχιστη απομάκρυνση, για πόσο ακόμα θα έχει καύσιμο στη μηχανή, πόσο ακόμα θα λειτουργεί, χωρίς να κουράσει, να επαναληφθεί, να έρθει και να καταπλακωθεί από τον ίδιο της τον εαυτό, να πνιγεί από ασφυξία, χωρίς οξειδωτικό υλικό κάθε φωτιά σβήνει. Διαφορετικός τρόπος να ησυχάσει η δυσπιστία δεν υπήρχε παρά να συνεχίσω την ανάγνωση. Πάνω από διακόσιες σελίδες, έφτασα στο τέλος με μεγάλα χρονικά περάσματα, αργούσα να το αφήσω από τα χέρια μου, δηλαδή, όσο ήταν σε εκείνα η δύναμη της επιλογής.

Πρόζα: τσεκ, διαχείριση ιδέας: τσεκ, προώθηση πλοκής: τσεκ, δυσπιστία: αρνητικό, ασφυξία: αρνητικό, απόλαυση: φουλ.

Το Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια είναι ένα πολύ ιδιαίτερο βιβλίο. Ιδιαίτερο γιατί η μεταναγνωστική προσέγγισή του αποδεικνύεται σύνθετη και πολυσχιδής. Είναι ένα μυθιστόρημα ισορροπίας, να μια καλή αρχή, η αποφυγή της πτώσης είναι ένα ζητούμενο, η χάρη της διάβασης ακόμα ένα, οι εξωτερικές συνθήκες ένα τρίτο, η διπλής όψεως νοηματοδότηση, γιατί ισορροπώ και γιατί σε παρατηρώ να ισορροπείς, ένα τέταρτο, και κάπως έτσι θα μπορούσα να συνεχίσω και ίσως να δείξω σε τι συνίσταται το σύνθετο και το πολυσχιδές του βιβλίου. Υπάρχουν πολλές πύλες προσέγγισης, ας δοκιμάσω και έτσι, είναι ένα αστείο βιβλίο, μαύρα αστείο, αλλά αστείο, ναι, είναι ένα βιβλίο για την απώλεια, με τον τρόπο του, αλλά ναι, είναι ένα βιβλίο με έντονο το στοιχείο του φολκλόρ, ναι είναι, είναι ένα βιβλίο για το εκείνοι και εγώ, για το κοινωνικό και το ατομικό, το πώς αναμένεται κανείς να αντιδράσει και το πώς τελικά αντιδρά και τι αντίδραση με τη σειρά του φέρνει, ναι είναι, είναι ένα έξυπνα γραμμένο βιβλίο, ναι είναι, είναι αναχωρητικό, με τον τρόπο του ναι, είναι ρεαλιστικό και (υπο)γειωμένο, επίσης με τον τρόπο του ναι, αλλά και υπερρεαλιστικό, προφανώς, βρίθει συμβολισμών και υπονοούμενων, θα έλεγα επίσης ναι, έχει πρωτοτυπία, ναι έχει, παρότι πατάει στέρεα στην παράδοση του κεντροευρωπαϊκού μυθιστορήματος, ας αφήσω εδώ να υπάρχει το όνομα του Βίτολντ Γκομπρόβιτς, είναι ναι, είναι μια ερωτική ιστορία, μα περί αυτού πρόκειται, είναι ένα βιβλίο που δυσκολεύεσαι να το αφήσεις από τα χέρια σου, ναι είναι, ακριβώς γιατί είναι όλα αυτά.

Το παιγνιώδες, μια αρετή συχνά παρεξηγημένη, είναι εκείνο που επιτρέπει στην κατασκευή να λειτουργήσει, το μη σοβαροφανές, το δεν παίρνω τον εαυτό μου στα σοβαρά. Η λειτουργία της κατασκευής έγκειται, θεωρώ, στο πώς τοποθετείται απέναντι στο βλέμμα του αναγνώστη, αυτή η αναρχική αφήγηση της Ρούτζκα διαμέσου της χήρας αφηγήτριας, που παρασέρνει και παρασέρνεται την ίδια στιγμή, η παιγνιώδης διάθεση, η ζαβολιά, το βγάλσιμο της γλώσσας, αλλά όχι απλά για να γίνει, όχι για να κοροϊδέψει, όχι για να κλέψει, όχι για να προκαλέσει, όχι για να εντυπωσιάσει, όχι για να πάρει τον εαυτό της στα σοβαρά, να το κλειδί, να η δυσκολία, να η αρετή, να ο τρόπος της, να το μικροσύμπαν, να τα παιδιά που τα δίνουν όλα στο παιχνίδι, χαρούμενα και ξεθεωμένα, γδαρμένα και τσακωμένα, χαρούμενα, χωρίς η δίψα να έχει σβήσει, αύριο πάλι, ξανά.

Πολύ μου άρεσε.

υγ. Για τις Γκερίλλες που είχαν προηγηθεί, περισσότερα εδώ. Ένα νήμα που οδηγεί στον Γκομπρόβιτς θα βρείτε εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Αναστασία Χατζηγιαννίδη

Εκδόσεις Loggia

Προς τη βία - Blandine Rinkel

Μου άρεσε η προειδοποίηση: Αυτό το κείμενο είναι έργο μυθοπλασίας, οποιαδήποτε ταύτιση με πρόσωπα υπαρκτά ή υπάρξαντα θα ήταν καταχρηστική. Μου είχε κιόλας αρέσει ο τίτλος: Προς τη βία. ΄Έμενα να τσεκάρω και την πρώτη πρόταση: Ο λύκος είχε πλήρως εξολοθρευτεί στη Γαλλία πριν το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Εκείνη τον αποκαλεί Ζεράρ, είναι ο πατέρας της, δεν ξέρω αν αναφέρεται σε αυτόν έτσι τώρα που αφηγείται ή αν συνήθιζε να τον αποκαλεί Ζεράρ και όχι μπαμπά ή πατέρα, δεν είμαι σίγουρος. Η προσφώνηση μπαμπάς διατηρεί μια σταθερή απόσταση, όχι τόσο κοντά αλλά ούτε τόσο μακριά, το Ζεράρ, στην περίπτωση μας, εξαρτάται, ή που τους φέρνει πιο κοντά ή που τους εξοβελίζει σε μια απόσταση πέρα από την όποια σχέση, ο οικείος Ζεράρ ή ένας Ζεράρ που τύχαινε να είναι πατέρας μου.

Δεν ξέρω αν μια καταχρηστική πράξη ενάντια στη μυθοπλασία περιλαμβάνει μόνο την ενσωμάτωση της συγγραφέως, ή αν επεκτείνεται και στον αναγνώστη που μπορεί να αναγνωρίσει δικά του πράγματα, μα αυτό, τι χαζός που είμαι, συμβαίνει ανέκαθεν με τη λογοτεχνία, οπότε δεν μπορεί η προειδοποίηση να σχετίζεται με εμάς τους τρίτους, παρά μόνο με εκείνη, δεν ξέρω γιατί, σκέφτομαι τραπέζια εορταστικά, βαρετά και έτοιμα να εκραγούν.

Είχα διαβάσει τις Γκερίλλες της Βιττίγκ, ήταν το προηγούμενο βιβλίο, η αναφορά σε εκείνες εδώ ήταν μια καλοδεχούμενη συγκυρία, μια ανορθολογική ρωγμή στον θόλο της τυχαίας επιλογής του επόμενου βιβλίου. Ως τότε, ανάμεσα σε διάφορα βιβλία, σκεφτόμουν το Η αγαπημένη του, μεταφραστής και εκδοτικός οίκος κοινοί, η αίσθηση από την ανάγνωση παρεμφερής. Ένα βιβλίο για την πατριαρχία, για τον πατέρα, για την ενηλικίωση σε περιβάλλοντα δύσκολα, μυθοπλασία ή αυτομυθοπλασία, φανερή ή συγκαλυμμένη, ρεαλιστική ή πιο ποιητική, η μια όψη μπορεί να λέει νούμερα πωλήσεων, η άλλη όμως προβάλει στον τοίχο ολογράμματα πόνου.

Η ψυχρή αφήγηση προσδίδει αληθοφάνεια και ρεαλισμό, ο παγωμένος σωλήνας μεταφοράς καυτής ουσίας, οι θερμοί πίδακες σε παγωμένες εκτάσεις, η αφηγήτρια, η κόρη, μεταφέρει την αλήθειά της, δεν υπερβάλλει, ό,τι και αν σημαίνει αυτό σε ένα μυθοπλαστικό περιβάλλον, εγκαύματα αφήνει και ο πάγος, όπως η σιωπή του κάθε φορά εν είδει τιμωρίας, η απόσταση, όπως και η απόπειρά της να καταλάβει, να δικαιολογήσει, να αποδειχτεί δίκαια με κάποιον που πριν γίνει πατέρας της ήταν πατέρας δύο παιδιών που υπαιτιότητά του σκοτώθηκαν, το παρελθόν αναδύεται σε θραύσματα, λέξεις εδώ και εκεί, μια θολή εικόνα.

Διαβάζουμε αυτό που μπορούμε να διαβάσουμε, οριακά αυτό που θέλουμε να διαβάσουμε, ειδικά ανάμεσα στις γραμμές, στα κενά της ιστορίας, οι προβολές μας -σταμάτα να μιλάς όπως ο ψυχολόγος σου, ακούω μια γλυκιά αυστηρή φωνή, εντάξει σταματώ. Μου πήρε χρόνια να καταλάβω πως είναι δύο διαφορετικά πράγματα το κατανοώ και το δικαιολογώ, η ικανότητα που ένιωθα να έχω στην κατανόηση με κρατούσε δέσμιο, ξέρω γιατί το κάνει, σταματούσα εκεί, έπαιρνα το μερίδιο που πίστευα πως μου αναλογούσε, το φόρτωνα στις πλάτες και συνέχιζα, ώσπου μια μέρα καθημερινή μια λάμψη φώτισε ευθεία μπροστά, άλλο κατανοώ και άλλο δικαιολογώ, τόσο προφανές μα τόσο κοστοβόρο, νιώθω πως αυτό κάπως ταιριάζει με την αφήγηση, με την αγωνία, με την υποχρέωση, με το καλό παιδί, με την ενσυναίσθηση, με τη σκέψη και την ανάγκη να δικαιολογηθούν, να εξηγηθούν τα αδικαιολόγητα και τα ανεξήγητα. Εδώ απλώνεται η κοινή επικράτεια, η ανθρώπινη εμπειρία, η ατέλεια και τα κλισέ περί δρόμων στρωμένων με καλές προθέσεις που ίσια ευθεία οδηγούν στην κόλαση, είναι άραγε μονόδρομοι;

Στο Προς τη βία συμβαίνει κάτι που διαχωρίζει την αφήγηση αυτή από άλλες παρεμφερείς, καθώς η αφηγήτρια με τον τρόπο της, πότε συνειδητά και πότε αντανακλαστικά, εξετάζει τις αντανακλάσεις, το βίωμα ως μελλοντική σπορά, αυτό που είναι, αυτό που έγινε με βάση αυτό το παρελθόν, το  κληρονομημένο γονιδίωμα, τον θύτη θύμα θύτη, τον κύκλο αυτό. Η αβεβαιότητά της είναι το κλειδί, φτάνει μέχρι ένα σημείο σε κάθε μονοπάτι σκέψης και δεν διστάζει να πει ως εδώ, δεν καταλαβαίνω δεν μπορώ να είμαι σίγουρη, δεν διαφεύγει απλώς και μόνο της απλοϊκότητας έτσι, αλλά επιτρέπει και στην αφήγηση να σταθεί πιο συμπεριληπτική, όχι ως μάθημα ή διάλεξη, μακριά κάτι τέτοιο, αλλά ως κοινή επικράτεια, ως μια εκδοχή ανθρώπινης εμπειρίας, εκεί που η άγνοια αναπόφευκτα κυριαρχεί.

Σκέφτομαι συχνά τον ψυχολόγο μπούστερ που ως προπονητής του μποξ ωρύεται και φωνάζει στον θεραπεύομενο είσαι ο καλύτερος μπες μέσα και διέλυσέ τον του ρίχνει και μια σφαλιάρα, σκέφτομαι τον θεραπευόμενο που πατά σε έδαφος σαθρό να βγαίνει να περπατήσει φουσκωμένος, όλοι είστε μαλάκες, σκέφτεται, και όλο και πιο βαριά περπατά και το πάτωμα τρίζει, σκέφτομαι αυτό και νιώθω μια στενοχώρια. Το λέω αυτό γιατί κάπως έφτασα ως εδώ, σκεπτόμενος ξανά το Προς τη βία, τον τρόπο με τον οποίο πυροδότησε και προώθησε την πλοκή, χωρίς φωνές και δράματα, αλλά με νεύρο και ένταση, με διάθεση κατανόησης, με τις παγίδες της συγχώρεσης αναγκαστικά εκεί, την παθητικότητα του θύματος με ελπίδα απαλλαγής ευθύνης, δεν βγάζει την εαυτή της η αφηγήτρια εκτός, δεν τα φορτώνει όλα σε εκείνον, αλλά και στη μάνα, που πόσο απούσα είναι, πόσο ελάχιστα πατάει στο έδαφος, κάπου σε μια γωνιά, και αν κάποια κρίνει γιατί δεν μπορεί να την καταλάβει είναι εκείνη.

Διαβάζω ξανά όσα ως τώρα έχω γράψει με αφορμή το βιβλίο της Μπλαντίν Ρινκέλ, φοβάμαι πως μοιάζουν ατάκτως ερριμμένα, φράση που πάντα κοιτάζω να δω πως ορθογραφείται, ταυτόχρονα όμως είμαι κάπως σίγουρος πως το πόσο μου άρεσε αυτό το βιβλίο, το ρήμα άρεσε σπάνια είναι το κατάλληλο, ακριβώς γιατί με ξεβόλεψε, γιατί με τάραξε, γιατί ο τρόπος της κατάφερε να με εμπλέξει, όχι με την έννοια της ταύτισης ή της ενσυναίσθησης, όχι, με έναν τρόπο διαφορετικό, με κράτησε απέξω, αυτή η αφηγηματική ψύχρα αποδείχτηκε καθοριστική, με κράτησε απέξω αλλά δεν μπορούσα να τραβήξω το βλέμμα μου από τις γραμμές, κάτι στο οποίο, διαισθητικά αφού γαλλικά δεν ξέρω, εκτιμώ πως η συμβολή του μεταφραστή υπήρξε καθοριστική.

Μια ωραία αναγνωστική τριπλέτα: Προς τη βία - Η αγαπημένη του - Δυσφορεί η νύχτα. 

υγ. Για το Η αγαπημένη του περισσότερα θα βρείτε εδώ, για το Δυσφορεί η νύχτα εδώ, για τις Γκερίλλες εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Νίκος Σκοπλάκης

Εκδόσεις Angelus Novus

Στη γύρα - Ελισάβετ Φωτοπούλου

Τα βράδια της Τετάρτης είναι εντελώς παρεξηγημένα· σ' αυτά, στα τεταρτόβραδα, αφιερώνει η Ελισάβετ Φωτοπούλου τα διηγήματα αυτά, την πρώτη της εκδοθείσα λογοτεχνική απόπειρα, αισθητικά όμορφη και συμβατή με το περιεχόμενο, τα τριάντα συν ένα μικρού μεγέθους διηγήματα, στη γύρα της Φωτοπούλου από εδώ και από κει, μια παράλληλη δραστηριότητα, η παρατήρηση, η ύφανση, το παράλογο, το απλό και τετριμμένο, η διάθεση για παιχνίδι με τη γλώσσα, διηγήματα κεντρικής ιδέας ή στιγμιαίας έμπνευσης, κάτι το ελάχιστο, η ουρά στην τράπεζα, για παράδειγμα, ως άξονας περιστροφής, η παρατήρηση για το σκάνδαλο με τα χαρτάκια αναμονής, με το παρεμπόριο εκείνων που το παίζουν θεοί και διαλέγουν τον εκλεκτό στα βάθη της ουράς στον οποίο θα χαρίσουν ένα κοντινό νούμερο που πια δεν το χρειάζονται, δεκάδες μάρτυρες και κανείς δεν διαμαρτύρεται, κανείς δεν κάνει κάτι, εκτός από την αφηγήτρια που άλλο πια δεν μπορεί, δεν αντέχει, το πετσί της δεν το σηκώνει, κάτι ελάχιστο είναι ικανό να οδηγήσει στην έκρηξη, τα χαρτάκια να γίνουν κομφετί, όμορφο κατά την αιώρηση, ρυπογόνο και άχρηστο μετά την πτώση στο πεζοδρόμιο, είναι μια κάποια λύση, θυμήθηκα κάποτε που έγραφα πως ήθελα να γνωρίσω αυτούς που έχουν πάρει το νούμερο ένα σε σειρά αναμονής του παλιού ΟΑΕΔ, να μου μιλήσουν, να μου πουν για τη ζωή τους, ήταν επτά και μισή, τα γκισέ εξυπηρέτησης άνοιγαν στις οκτώ και εγώ βρέθηκα με το νούμερο εκατό δώδεκα, σοβαρά.

Είχα καιρό να διαβάσω τέτοιου είδους διηγήματα, που να επιχειρούν ανάμεσα στην εξυπνάδα, στην παρατήρηση, στο χιούμορ και στον ζόφο, ένας μικρός άξονας περιστροφής, διάθεση παιγνίου με κίνδυνο να μη λειτουργήσει ο μηχανισμός, εμπλοκή στο γρανάζι του εξυπνακισμού και της υπερβολής, θα μπορούσε να ονομαστεί η βλάβη, ίσως πια, σκέφτομαι, λόγω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εκεί που το αστείο, το τρολ και το πνευματώδες αγκομαχούν να έλξουν κάποιες αντιδράσεις να έχει καταληφθεί ο χώρος, ίσως επίσης, συνεχίζω να σκέφτομαι, η σοβαροφάνεια που ολοένα και κατακλύζει να λειτουργεί αποτρεπτικά στην παραγωγή μιας λογοτεχνίας με αυτές τις πρώτες ύλες, να μη θεωρείται εξαρχής κάτι το σπουδαίο, και καταλήγω να σκέφτομαι πόσο διαφορετικά ένιωθα απέναντι στα διηγήματα αυτά κάθε φορά που έκλεινα το βιβλίο έχοντας προχωρήσει κάποια διηγήματα ακόμα, πόσο πιο οικεία ένιωθα, ο υμένας της επιφάνειας ρώγμιαζε κατά τόπους, ένας κήπος με άνθη —σίγουρα με παράξενα ονόματα που πρώτη φορά θα άκουγα—αποκαλυπτόταν, και μετά το πέρας της ανάγνωσης είχα μετατοπιστεί, γι' αυτό και επέστρεψα να διαβάσω ξανά κάποια από τα πρώτα, για τα οποία δεν ήμουν έτοιμος, και δεν το έκανα από τύψεις μήπως τα αδίκησα αλλά από επιθυμία απόλαυσης.

Με την πάροδο της ανάγνωσης, ανάμεσα σε όσα παραπάνω προκατέβαλα, υπήρξε και η άνθηση του γλυκόπικρου, του κωμικοτραγικού, της γεμάτης από αντιφάσεις ζωής μας, χωρίς σοβαροφάνεια και διάθεση κριτικής και σάτιρας, όχι σε πρώτο επίπεδο, όχι νιανιά το φαγάκι για το παιδάκι, αυτή είναι μια οδός εύκολη, απλά να κοιτάξεις τριγύρω και να αρχίσεις να κρώζεις, η Φωτοπούλου, τη φαντάζομαι, στέκει στην ουρά της τράπεζας, μια εικόνα που κάποτε όλους μας ένωνε και η ψηφιακή μετάβαση μας τη στέρησε δια παντός, στέκεται και κοιτάζει, σίγουρα ακούει μουσική, και έτσι όπως κοιτάζει διάφορες εικόνες ξεπηδούν, η μία μέσα στην άλλη, κάποιες αιωρούνται, το μυαλό χάνεται στον λαβύρινθο του ενός συμβάντος που οδηγεί στο επόμενο, νόσημα από το οποίο κάποιοι πάσχουν από παιδιά, με τη δασκάλα να τα επαναφέρει κάθε τόσο με το ερώτημα πού ταξιδεύεις πάλι και πού μπορεί κάποιος να ταξιδεύει στην ουρά μιας τράπεζας, σίγουρα κάπου καλύτερα, κάπου πιο πολύχρωμα, κάπου που μπορεί ξάφνου να χιονίσει χαρτί με στίγματα μαύρης μελάνης, αλλά όσο και αν χιονίσει άσπρη μέρα δεν θα δούμε, να ένα παράδειγμα δικού μου εξυπνακίστικου σχολίου, κάτι που στα διηγήματα της Φωτοπούλου δεν παρατηρείται, ευτυχώς.

Οφείλω να σημειώσω πως ένας ακόμα λόγος για τον οποίο είχα καιρό να διαβάσω διηγήματα ή και πρόζα γενικότερα, όπως αυτή που παράγει η Φωτοπούλου, έχει να κάνει και με το γεγονός πως δεν είναι του γούστου μου. Στέκομαι, βάζω επιτέλους μια τελεία εντός παραγράφου, και σκέφτομαι τι μπορεί να σημαίνει αυτό, δεν είναι του γούστου μου. Στα είκοσι διάβαζα μανιωδώς Τομ Ρόμπινς, έσκαγα στα γέλια, γούρλωνα τα μάτια σε κάθε επόμενη παρομοίωση, αργότερα, στα σαράντα, διάβασα ξανά, αντίκρισα τη θλίψη που τότε αδυνατούσε λόγω μιας σειράς από προνόμια, με κύριο εκείνο της νεότητας, να διακρίνω. Με θλίβουν τα διηγήματα της Φωτοπούλου, με θλίβουν γιατί πρώτα με κάνουν να γελάσω, να χαλαρώσω, να αφεθώ στην ελαφρότητα της ευφάνταστης πρόζας, να πανηγυρίσω γι' αυτό το βγάλσιμο της γλώσσας, και έτσι το βάθος, το αναπόφευκτο βάθος μέχρι το εδώ και το τώρα επιμηκύνεται και η πτώση γίνεται πιο θορυβώδης, το ξύπνημα στον εφιάλτη, με θλίβουν παρότι ξέρω πως δεν έχουμε και πολλές διεξόδους, παρότι ξέρω πως η ομοιοπαθητική, ιστορίες στενάχωρες ακριβώς επειδή είναι ρεαλιστικές, απλώς ναρκώνει και δεν παρηγορεί, και παρότι με θλίβουν τα απολαμβάνω, δεν ξέρω γιατί νιώθω την ανάγκη να προχωρήσω σε αυτή τη διευκρίνηση, ίσως γιατί φοβάμαι πως θα ακουστεί ως κάτι το αρνητικό, διηγήματα που θλίβουν· στο αφηγηματικό υποκείμενο, πιστεύω, θα του άρεσε, Ελισάβετ Φωτοπούλου Στη γύρα Διηγήματα που Θλίβουν εκδόσεις ΚΨΜ. 

Το μέγεθος των διηγημάτων είναι ιδανικό και για τη καθημερινή γύρα του αναγνώστη, ίσως στη γύρα να είναι η ενδεδειγμένη συνθήκη ανάγνωσης, αυτών των πολύχρωμων καρέ ενός ασπρόμαυρου κόσμου, μακιγιάζ που με μια πρώτη σταγόνα βροχής λιώνει και πασαλείβεται στο πρόσωπο τη στιγμή που είναι η σειρά σου στον γκισέ εξυπηρέτησης.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ! 

Εκδόσεις ΚΨΜ 

Οι γκερίλλες - Monique Wittig

Προετοιμαζόμουν γι' αυτό το βιβλίο, δεν το ήξερα αλλά συνέβαινε, πάλι τα κλισέ περί ρηγμάτων στον ορθολογισμό, πάλι αυτά, πάλι επίσης πως το κάθε βιβλίο έρχεται την κατάλληλη στιγμή, αλλιώς προσπερνάει και χάνεται καθώς υποχωρεί χαμηλά στη στοίβα, συνέβη (και) με τις Γκερίλλες. Δεν ήταν μόνο το πρότζεκτ Μαργκερίτ Ντυράς που συμβαίνει παράλληλα με ό,τι άλλο διαβάζω από τις αρχές Αυγούστου, ήταν και το νήμα διαμέσου του Αλέν Ρενέ, εκείνος, το Χιροσίμα αγάπη μου για την ακρίβεια, ταινία πάντοτε παρούσα εδώ και χρόνια στο τοπ τρία μου, ήταν υπεύθυνος, σε εισαγωγικά ή όχι, για τη σκέψη/επιθυμία να διαβάσω Ντυράς, τίποτα δικό της δεν είχα διαβάσει, ούτε τον Εραστή που είναι το πλέον δημοφιλές βιβλίο της, ωστόσο, υπάρχει ακόμα μία ταινία του Ρενέ που υπερβολικά αγαπώ και όποτε μπορώ τη βλέπω ξανά και ξανά, το Πέρυσι στο Μαρίενμπαντ, σε σενάριο Αλέν Ρομπ-Γκριγιέ, που επίσης ποτέ δεν είχα διαβάσει, ένα από τα σημαίνοντα μέλη του Νέου μυθιστορήματος, τον Αύγουστο διάβασα Το σπίτι των ραντεβού.

Πριν ακόμα εκδοθεί, όταν τα δικαιώματα είχαν αγοραστεί και η μετάφραση είχε ανατεθεί, η συζήτηση γι' αυτό το βιβλίο ήταν έντονη, στους κύκλους που συχνάζω τουλάχιστον, το πρώτο λογοτεχνικό βιβλίο των εκδόσεων Εκτός Γραμμής, ο ενθουσιασμός εκδοτών και μεταφράστριας, με ταυτόχρονη επίγνωση των δυσκολιών. Πέρασαν κάποια κύματα, το βιβλίο κυκλοφόρησε, Οι γκερίλλες της Μονίκ Βιττίγκ ήταν μεταξύ μας. Ήθελα πολύ να διαβάσω το βιβλίο αυτό, όσα άκουγα από άτομα με τα οποία νιώθω αναγνωστική συγγένεια επέτειναν την επιθυμία αυτή, τη μεγιστοποιούσαν, άγνωστο γιατί, θα μπορούσα να δοκιμάσω κάποιες πιθανές αιτίες, δεν έχει νόημα τώρα, ωστόσο, ανέβαλλα διαρκώς την ανάγνωση, το ένα ή το άλλο βιβλίο έκοβε πρώτο το νήμα. Και όσο ανεξήγητα το ανέβαλλα, άλλο τόσο το έπιασα στα χέρια μου, ήταν Παρασκευή και διάλεγα βιβλίο, από την πρώτη σελίδα ένιωσα πως προετοιμαζόμουν γι' αυτό το βιβλίο, δεν το ήξερα αλλά συνέβαινε.

Και με κάποιο τρόπο η συνειρμική σκέψη, οι αόριστα δοσμένοι χαρακτήρες, η ποιητικότητα, εκείνο που διαρκώς διέφευγε είχε γίνει κομμάτι των παράλληλων διαβασμάτων μου. Όταν κάποιος συνηθίζει να γράφει για τα βιβλία που διάβασε, αυτό κάνω εγώ, αποκτά με τον καιρό μια υποσυνείδητη αυτοπεποίθηση, έναν ιδιότυπο εγωισμό, πως ξέρει πώς το εκάστοτε βιβλίο λειτούργησε αναγνωστικά, πώς μπήκε και βγήκε στην καθημερινότητά του, ποια τα νήματα, ποιες οι συγγένειες, ποιες οι ενστάσεις, αλλά τι συμβαίνει όταν το άτομο αυτό νιώθει πως δεν μπορεί να μιλήσει ή να γράψει, ακόμα χειρότερα δηλαδή, για το βιβλίο που διάβασε, για το βιβλίο που διάβασε και τον καθήλωσε και τον έκανε να αφήσει στην άκρη το παράλληλο ανάγνωσμα, να το επιλέγει για να αρχίσει και να κλείσει τη μέρα του, να νιώθει πως δεν έχει ακριβώς τις λέξεις για να πει έστω δύο πράγματα για την πλοκή, για τους χαρακτήρες, όσο δευτερεύοντα και αν τα νιώθει αυτά, έστω, θα ήταν μια κάποια προβλήτα για να σταθεί.

Ένα πολυφωνικό επικό ποίημα. Ας πούμε πως αυτό περιγράφει εύστοχα και συνοπτικά το βιβλίο της Βιττίγκ, όπως η ίδια άλλωστε το προσδιόρισε, προσθέτοντας πως έχουμε να κάνουμε επίσης με ένα κολάζ σπαραγμάτων με καθοριστική τη διακειμενικότητα. Το βιβλίο κυκλοφορεί το 1969. Είναι ακόμα ένα παιδί του Μάη, του φεμινισμού, της αμφισβήτησης, της ελπίδας, του σκεπτικισμού. Στο επίμετρο, εκεί που η ίδια η συγγραφέας παίρνει τον λόγο, γίνεται αναφορά στο Νεο μυθιστόρημα, ονοματίζει τον Μπέκετ και τον Ρομπ-Γκριγιέ, μεταξύ άλλων, αποτίει έναν φόρο τιμής, ονοματίζει μια επιρροή. Αυτό που κάνει διαφορετικές τις Γκερίλλες είναι το πολιτικό, το έντονα πολιτικό, εκείνο για το οποίο το αντίπαλο δέος, ο Υπαρξισμός, κατηγορούσε, μεταξύ άλλων, το Νέο μυθιστόρημα ή Αντιμυθιστόρημα, για την αναχωρητικότητα, για την ποιητικότητα, για το όχι εδώ και όχι τώρα, για το απροσδιόριστο. Στις Γκερίλλες, ασχέτως αν κάποιος συμφωνεί με τον τρόπο ή τη φόρμα, ακόμα και ο μεγαλύτερος εχθρός οφείλει να παραδεχτεί πως είναι ένα κείμενο έντονα πολιτικό, που διαφεύγει των ορίων του φεμινισμού, ενώ ταυτόχρονα τον τοποθετεί στο επίκεντρο των ευρύτερων διεκδικήσεων, δεν είναι αντρική υπόθεση η πολιτική η επανάσταση η ζωή.

Προετοιμασμένος, όπως αποδείχτηκε, είχα την ευτυχία να μην χρειαστώ χρόνο προσαρμογής, «Όταν βρέχει, αυτές μένουν μέσα στο κιόσκι. Ακούγεται το νερό που χτυπά στα κεραμίδια και κατρακυλά στις κατωφέρειες της στέγης. Κροσσοί βροχής κυκλώνουν το περίπτερο του κήπου, στις γωνίες το νερό κατεβαίνει με πιο ταχύ ρυθμό, κι είναι σαν τις πηγές που σκάβουν το χαλίκι όπου αγγίζουν το έδαφος. Κάποια στιγμή, μία από αυτές λέει πως της θυμίζει ήχο ούρησης, πως δεν μπορεί να κρατηθεί, και κάθετα ανακούρκουδα. Τότε οι άλλες κάνουν κύκλο γύρω της για να κοιτάξουνε τις νύμφες να αποδιώχνουνε τα ούρα», να μην αναρωτιέμαι διαρκώς τι και πώς, να αφεθώ δείχνοντας εμπιστοσύνη, νιώθοντας πως ένα κείμενο χαοτικό και μια γραφή άναρχη, φαινομενικά και τα δύο, μπορούσε να ακινητοποιήσει την προσοχή μου, να επιτρέψει στο βλέμμα να πηγαίνει από τα αριστερά προς τα δεξιά και ύστερα πίσω και κάτω σαν μια γραφομηχανή, ένας μηχανισμός καλά λαδωμένος. Προείπα, δεν έχω τις ακριβείς λέξεις, ούτε εκείνες που θα ικανοποιούσαν εμένα, που θα έβγαζαν νόημα εν είδει σημειώσεων για μένα, αναρωτιέμαι αν διέθετα περισσότερα εργαλεία γνώσης σχετικά με τη φεμινιστική θεωρία αν θα ξεκλείδωναν περαιτέρω αίθουσες, αν η κάμερα θα συνέχιζε να κάνει τράβελινγκ όπως στο Πέρυσι στο Μαρίενμπαντ, άλλωστε, η προετοιμασία μου δεν έχει να κάνει με την εις βάθος ανάγνωση, παρά με την απόλαυση της ανάγνωσης.

Και αυτή η ακούσια και δίχως κόπο προετοιμασία ταυτόχρονα αφαιρεί και προσθέτει την έννοια της δυσκολίας, ίσως, για την ακρίβεια, απλώς επεκτείνει το ανάπτυγμα του φάσματος της έννοιας της δυσκολίας, πώς να πεις δύσκολο ένα τόσο απολαυστικό κείμενο, πώς όμως να είναι απολαυστικό ένα τέτοιο κείμενο όταν η περιρρέουσα αναγνωστική ατμόσφαιρα δεν είναι η ιδανική, όμως ταυτόχρονα, η ζοφερή πραγματικότητα που μας περιβάλλει, κυρίως όλες εκείνες που ακόμα παλεύουν για τα αυτονόητα, όπως να μην δολοφονηθούν, να μην βιαστούν, να μην κακοποιηθούν, να μην αδικηθούν, γεμίζει με ενοχή το αίσθημα της αναγνωστικής απόλαυσης, αλλά ταυτόχρονα γεμίζει με θάρρος τα άδεια δοχεία, και ό,τι και αν πει κανείς, εκτός από πολιτικό, το ποίημα αυτό, γιατί για μένα ποίημα είναι, είναι διαχρονικό, ίσως επειδή ακριβώς αποτελεί προϊόν ποίησης της υψηλοτάτης στάθμης, ίσως γιατί κάθε λέξη ή φράση δική της ή δανεισμένη που μοιάζει τυχαία να βρέθηκε εκεί ή να μη βγάζει νόημα σε ένα πρώτο επίπεδο είναι ή αποδεικνύεται μια πέτρα για να πατήσεις πάνω της ή για να οπλίσει το χέρι της και ίσως αυτό και μόνο να είναι αρκετό όταν κανείς διαβάζει ή μιλάει για τις Γκερίλλες.

Όσα άτομα ασχολήθηκαν με αυτή την έκδοση, καθένα για διαφορετικούς λόγους, αξίζουν τουλάχιστον συγχαρητήρια, γιατί καμιά φορά το ρίσκο δεν είναι άψυχο.

υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ! 

Μετάφραση Έφη Γιαννοπούλου

Εκδόσεις Εκτός Γραμμής  

Junot Díaz - δύο βιβλία

Συμβαίνει κατά κόρον, για κάθε ένα βιβλίο που πιάνεις να διαβάσεις, πολλά έχεις απορρίψει, δεν γίνεται αλλιώς. Η σύντομη θαυμαστή ζωή του Όσκαρ Γουάο κυκλοφόρησε πριν ακόμα μετοικήσω εδώ, πριν η ανάγνωση οργανωθεί και συστηματοποιηθεί, τα νήματα, η εποπτεία, οι λίστες, οι υποδείξεις/προτάσεις, μεταξύ άλλων. Το Να πώς χάνεις μια γυναίκα κυκλοφόρησε όταν οι μηχανισμοί ήταν καλά λαδωμένοι, ήταν ένα από εκείνα τα βιβλία που απορρίφθηκαν για χάρη άλλων, τα χρόνια πέρασαν, για την ακρίβεια δεκαεπτά και έντεκα, αντίστοιχα, όμως κάπως το όνομα του Ντίαζ επανερχόταν, οι δίνες το ξέβραζαν πριν το τραβήξουν ξανά.

Κάθε κείμενο εδώ, κάθε ιδιότυπη ημερολογιακή αναγνωστική καταγραφή, που το άθροισμα τους δίνει ένα φύλλο πορείας χρόνων, θα μπορούσε να περιλαμβάνει, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, τη φράση: εγώ ορθολογιστή με θεωρώ αλλά να τι συνέβη· του έχω και όνομα αυτού που συμβαίνει, ρωγμή στον ορθολογισμό, έτσι το αποκαλώ, και είναι ένας από τους άξονες μελέτης του αναγνωστικού φύλλου πορείας, το πώς αναδύονται περαιτέρω συνδέσεις και νήματα, το πώς δεν είναι όλα υποταγμένα στη χαοτική και αγχωτική τυχαιότητα, αν υπάρχει τέτοιο πράγμα. Τον Αύγουστο, πιο προγραμματικά αυτόν τον συγκεκριμένο Αύγουστο, θα διάβαζα βιβλία παλιότερα, ακόμα και εξαντλημένα, θα διάβαζα μόνο για μένα, αποκλειστικά, ήδη από τις αρχές του μήνα το Να πώς χάνεις μια γυναίκα είχε ανέλθει ταχύτητα στην καινούργια αυτή στοίβα.

Μιλώ για τυχαιότητα, γιατί πρόσφατα είχα διαβάσει, και είχα απολαύσει, το Στα θερμοκήπια του Αυγούστου, και πιάνοντας στα χέρια μου το κάπως υβριδικό, ας δοκιμάσω να το πω ποικίλο στις εναλλακτικές της πραγματικότητας, μια σειρά απαντήσεων και εκδοχών στο Να πώς χάνεις μια γυναίκα, σύντομα ένιωσα τη σύνδεση. Το χαρακτηριστικό των συνδέσεων, όταν δεν νιώθεις εγκλωβισμό σε ένα μονοσήμαντο σύμπαν, στο οποίο όλα εξηγούνται με όρους απόλυτους, το χαρακτηριστικό τους, έλεγα, είναι ένα γαϊτανάκι, μια σειρά από συνάψεις, λαμπάκια και προβολάκια που φωτίζουν επικράτειες νέες και παρθένες, μια παράπλευρη πηγή απόλαυσης, μια επιπρόσθετη γωνία παρατήρησης, μια ακόμα ρωγμή και τι μπορεί να αναβλύσει από εκεί.

Και απορρίπτοντας όρους απόλυτους και μονοσήμαντους πάσχουμε από μια νόσο που προκαλεί φρίκη και δυσανεξία στην εποχή μας, ανάλογη της συναναστροφής με τη φτώχεια, η νόσος της δηλωμένης άγνοιας, του να πεις δεν ξέρω, δεν ξέρω πώς έφτασα εδώ, σε αυτό το βιβλίο, γιατί τώρα και γιατί μετά από εκείνο ή το άλλο, η τυχαιότητα στην οποία αφήνομαι ενίοτε. Όποτε και αν διάβαζα το ένα ή το άλλο βιβλίο, κάτι άλλο θα αναπηδούσε, πέρα από διάφορα τεχνικά διακριτικά, το ύφος, η πρόζα, οι χαρακτήρες και η πλοκή, ίσως και από το στείρο μου άρεσε δεν μου άρεσε, αν και γι' αυτό το τελευταίο έχω κάποιες επιφυλάξεις. Έχοντας διαβάσει τα διηγήματα του Παπαντώνη, στα οποία ωστόσο, παρότι διακριτά το ένα από το άλλο, υπήρχε μια αίσθηση συνέχειας ή εκδοχών, καλλιέργειες διαφορετικές αλλά λόγω του θερμοκηπίου συγγενικές ως προς τη φύτευση την ανάπτυξη και τη συγκομιδή, τις συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας επίσης, βρέθηκα να είμαι έτοιμος απέναντι στις εκδοχές του Ντίαζ, στους ποικίλους τρόπους που ένα άτομο μπορεί να χάσει ένα άλλο άτομο, κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο δύναται να καταστεί επιχειρηματικό, το να χάνεις, κάτι το συναισθηματικό, η αγάπη, το χάνω κερδίζω, διαγράμματα και εξισώσεις, πιθανότητες, κυρίως αυτές, αιτιοκρατία απόλυτη, απέναντι σε ένα βουνό από ανομολόγητα πάθη, καύσεις που αναδύονται χαμηλά από το υπογάστριο, η τρέλα και η παράκρουση, η απόπειρα, αποτυχημένη ξανά και ξανά, εκλογίκευσης, η ανάγκη να πιούμε να καπνίσουμε να θρηνήσουμε αυτό που χάθηκε, ένιωθα αυτή την αντίθεση διαρκώς παρούσα, αυτό καθιστούσε περαιτέρω υβριδικό το τελικό αποτέλεσμα, απόλυτη συνέχεια και συνέπεια στον τίτλο του βιβλίου, και υπήρχαν σημεία, κομμάτια του παλίμψηστου, ασχέτως αν θα μπορούσαν περίφημα να λειτουργήσουν και ως μεμονωμένα διηγήματα, στα οποία ένιωθα τον συγγραφέα/αφηγητή να σκάβει βαθιά, να εξερευνά κοιτάσματα για τα οποία πολλά έχουμε διαβάσει και ακούσει, στη λογοτεχνία και στη ζωή, και δεν μου έκανε εντύπωση η όποια αυτοβιογραφική εσάνς μπορεί ένα τέτοιο συναισθηματικό βάθος απώλειας να φέρει, αλλά κυρίως η αναζήτηση σε εκείνα τα βάθη της απελπισίας, εκείνου που όχι μόνο δεν μας δίδαξαν, πώς και τι άλλωστε, αλλά εκείνο, το συναίσθημα, που πάντοτε θα διαφεύγει, του οποίου θύματα θα είναι και οι πλέον τεχνοκράτες.

Μου άρεσε τόσο πολύ που όχι μόνο έσπευσα να βρω την από χρόνια εξαντλημένη σύντομη θαυμαστή ζωή του Όσκαρ Γουάο, για το οποίο ο Ντίαζ είχε πάρει το Βραβείο Πούλιτζερ, αλλά και να το διαβάσω πάραυτα, πριν τελειώσει ο Αύγουστος.

Ο Όσκαρ Γουάο, ένας υπέρβαρος, νεαρός, νερντ με καταγωγή από τον Άγιο Δομίνικο, που ζει στο Νιου Τζέρσεϊ, γράφει ακατάπαυστα, διαβάζει στους ίδιους ρυθμούς, αποτυγχάνει ξανά και ξανά στον έρωτα, ποιον έρωτα δηλαδή, δεν έχει φιλήσει ακόμα ένα κορίτσι, όλα είναι πλατωνικά στο υπερδραστήριο μυαλό του, υποπλοκές και ανατροπές στα βιβλία που γράφει, ο Όσκαρ έχει πεθάνει, το ξέρουμε ήδη, έζησε μια σύντομη ζωή, το ξέρουμε και αυτό, η θαυμαστότητά της μένει να αποδειχθεί, γιατί θέλουμε αποδείξεις, δεν είμαστε έτσι εύκολα διατεθειμένοι να αποδώσουμε τον επιθετικό αυτό προσδιορισμό σε κάθε ανθρώπινη ζωή, είμαστε εκλεκτικοί και απαιτητικοί, θέλουμε αποδείξεις και ονόματα και το κορμάκι του να ψάξουν πόντο πόντο. Ο παρατηρητής, έτσι αυτοαποκαλείται ο αφηγητής, που υπήρξε φίλος του Όσκαρ, βασικά πρώτα υπήρξε γκόμενος της αδερφής του και ύστερα και μόνο με τη διευρυμένη έννοια του όρου υπήρξε φίλος, ο παρατηρητής, λοιπόν, τον οποίο έχουμε κάθε λόγο να τον θεωρούμε αναξιόπιστο, ήδη από την αρχή της αφήγησης, και αυτή η αναξιοπιστία αποτελεί οργανικό μέρος του μυθιστορήματος συνολικά, δεν εξαντλεί την αφήγηση σε αυτό που ο τίτλος προσιδιάζει, αλλά επεκτείνεται μέσα από άτομα από την οικογένεια του Όσκαρ, την αδερφή, τη μητέρα, τη γιαγιά, πρόσωπα που είχαν αυτούς τους ρόλους ακόμα και αν δεν υπήρχαν βιολογικά πειστήρια, και φιλοδοξεί, με μπολντ τη λέξη φιλοδοξία στην αναφορά αυτού του μυθιστορήματος, να πιάσει μια εποχή, ένα έθνος κράτος το οποίο υπέφερε και υποφέρει, μια σχέση αλληλεξάρτησης θύτη και θύματος, μια γενικευμένη εκδοχή του συνδρόμου της Στοκχόλμης, του ισχυρού και του ανίσχυρου, του καιροσκοπισμού και των δεινών των μοντέλων εξουσίας και χρήματος, ένα ντουέτο μεταφυσικής και εγκληματικότητας, ή κάπως έτσι.

Μετά τις πρώτες σελίδες, ένα τρομερό βιβλίο ήρθε να συνοδεύσει την ανάγνωση, ο Συνασπισμός ηλιθίων, το αγαπημένο βιβλίο της Μ. που διάβαζε μόνο λογοτεχνία που δεν είχε καθόλου να κάνει με ιστορίες αγάπης, δεν τις μπορούσε δεν τις ήθελε με τίποτα, έχω χρόνια να τη δω, δεν έχω νέα της, δεν ξέρω αν πια έχει συμβιβαστεί ή συμφιλιωθεί, ποιο είναι πιο κατάλληλο ρήμα άραγε, ο Συνασπισμός ηλιθίων είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με το μυθιστόρημα του Ντίαζ, δεν με απασχολεί να το αποδείξω αυτό, αλλά ο Ιγνάτιος και ο Όσκαρ είναι από την ίδια πάστα φτιαγμένοι, αυτή την πάστα που ο κόσμος γελά μαζί της, του φαίνεται αστεία, σίγουρα όχι θαυμαστή μια ζωή, που καλώς, δεν το παραδέχονται αλλά το σκέφτονται, υπήρξε σύντομη.

Ο Ντίαζ από το 2012 είναι σιωπηλός. Πού και πού κάποιο διήγημα σε κάποια συλλογή, το 2018 ένα παιδικό βιβλίο, ως εκεί. Ίσως κάτι να ετοιμάζει, ποιος να ξέρει, την πρώτη του συλλογή διηγημάτων, είμαι βέβαιος πως, κανείς δεν πρόκειται να την εκδώσει στα ελληνικά εκτός και αν στο μέλλον λάβει κάποια σημαντική διάκριση, οπότε ο αναγνωστικός λογαριασμός με τον Ντίαζ αναστέλλεται προσωρινά.

υγ. Για το Στα θερμοκήπια του Αυγούστου περισσότερα μπορείτε να βρείτε εδώ, ενώ για το Συνασπισμός ηλιθίων εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

*Να πώς χάνεις μια γυναίκα, μτφρ. Νίνα Μπούρη, εκδόσεις Πατάκη

**Η σύντομη θαυμαστή ζωή του Όσκαρ Γουάο, μτφρ. Αλέξανδρος Καλοφωλιάς, εκδόσεις Λιβάνη 

 

Είμαι φαν - Sheena Patel

Όταν ήμουνα μικρός μπερδευόμουν με διάφορα, ακόμα μπερδεύομαι, βέβαια, απλώς με άλλα, έλεγα, λοιπόν, πως μπερδευόμουν με διάφορα, όπως για παράδειγμα τα δύο φαν, εγώ φαν τα ακούω και τα δύο, το ξεκαθαρίζω, τη διασκέδαση και το οπαδιλίκι, ποιο με α και ποιο με υ, ήμουν φανατικός οπαδός τότε και χρειαζόμουν τη λέξη και στην αγγλική, τότε ακόμα δεν ήξερα πως και ο ανεμιστήρας λέγεται φαν. Όταν είδα πως επρόκειτο να κυκλοφορήσει το Είμαι φαν, της άγνωστης σε μένα Πέιτελ, αυτή η ανάμνηση/αμφιβολία αναδύθηκε, είμαι ευχάριστος ή είμαι οπαδός, γραμμένο στα ελληνικά το παιχνίδι είναι πιο έντονο.

Ίσως εξαιτίας του εξωφύλλου, ίσως γιατί κάπου είχα ακούσει για μια σύνδεση των δύο, ίσως γιατί η εγκεφαλικότητα της γραφής ήταν κάπως έντονη, ίσως γιατί το I love Dick μου είχε φανεί πολύ παράξενο, με την καλή την έννοια, το σκεφτόμουν διαρκώς διαβάζοντας το Είμαι φαν. Ας πιάσω ωστόσο το νήμα από την αρχή.

«Στο διαδίκτυο κατασκοπεύω μια γυναίκα που κοιμάται με τον ίδιο άντρα με μένα. Καμιά φορά, επειδή κοιτάζω τις ιστορίες της αμέσως μόλις τις ανεβάζει, την αποκλείω προσωρινά για να μην ξέρει ότι ανανεώνω αφηρημένα τη σελίδα της δεκαπέντε φορές το λεπτό, με το Νέτφλιξ να παίζει στο λάπτοπ από πίσω και το στομάχι μου ν' ανακατεύεται από χαρά κάθε φορά που η φωτογραφία του προφίλ της αποκτά ένα κόκκινο κυκλάκι γύρω γύρω».

Τέσσερα πρόσωπα· η πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια, η γυναίκα με την οποία έχει πάθει εμμονή, ο άντρας με τον οποίο θέλει να είναι και το αγόρι της. Η γυναίκα με την οποία έχει πάθει εμμονή είναι μία από τις δύο ερωμένες του παντρεμένου άντρα με τον οποίο η φαν θέλει να είναι. Η αφηγήτρια είναι μια stalker, στα ελληνικά ίσως να τη λέγαμε εμμονική θαυμάστρια, αλλά η αλήθεια είναι πως ακριβής λέξη, με όλο το βάρος που η πρωτότυπη φέρει, μάλλον δεν υπάρχει. Το διαρκές ψηφιακό αποτύπωμα που αφήνει η γυναίκα με την οποία έχει πάθει εμμονή της επιτρέπει να ικανοποιεί διαρκώς τη δίψα της.

Η ιστορία μιας παρακολούθησης, μια εμμονή ετερόφωτη της εμμονής για τον άντρα με τον οποίο θέλει να είναι, αλλά δεν είναι, παρότι έχουν μια κάποια επικοινωνία, πότε πότε συναντιούνται, έχουν καιρό να κάνουν σεξ, και αυτό είναι κάτι που εκείνης της λείπει, της λείπει πολύ, μια παράνομη σχέση, αν δεχτούμε τη νομιμότητα του γάμου του και της σχέσης της, που σύντομα έκατσε από πλευράς του, η κατάκτηση έσβησε τον πόθο, αν μπορούμε να μιλήσουμε για τον ποιητικό πόθο και όχι για μια απλή καύλα, αλλά ακόμα και αυτή έσβησε.

Μια ιστορία αγάπης σε μια εποχή ψηφιακή. Υποσχόμενος, ίσως και όχι, τίτλος/σύνοψη. Κάτι παραπάνω ή κάτι απλά διαφορετικό. Η πρόζα της Πέιτελ είναι εκείνη που με αγκίστρωσε στην ανάγνωση, διάβασα τις πρώτες αρκετές σελίδες με μανία. Μια ιστορία εμμονής, μια ιστορία ήττας. Υποσχόμενος, ίσως και όχι, δεύτερος τίτλος/σύνοψη. Αρκεί όντως να παραδεχτείς πως νιώθεις κάτι; Και αν υποθέσουμε πως ναι, τότε σε τι συνίσταται αυτή η επάρκεια; Αν κάτι αντίστοιχο μου συνέβαινε, σκέφτομαι, δεν θα ήθελα να το μοιραστώ με κανέναν, αναγνωρίζω μια επίμονη ντροπή σε αυτή την πιθανότητα. Ποιος δεν έχει πάθει κάτι αντίστοιχο με το αντικείμενο του πόθου του; Ποιος δεν έχει περάσει ώρες σκρολάροντας το προφίλ, ποιος δεν έχει αναστατωθεί με μια καινούρια ιστορία, μια φωτογραφία απλή, ένα στάτους;

Τα γνώριμα συστατικά είναι εδώ. Μια γυναίκα που θέλει έναν άντρα και δεν μπορεί να τον έχει. Μια παράνομη σχέση κάποιων βραδιών, μηνύματα φλογερά με το θάρρος που η απόσταση δίνει, φαντασιώσεις ριζώνουν, τρέφονται και μεγαλώνουν. Εκείνη, η αφηγήτρια, παίζει με τα χαρτιά ανοιχτά πάνω στο τραπέζι. Είμαι φαν, δηλώνει εξαρχής. Η ειλικρίνειά της είναι αφοπλιστική, δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το πώς φαίνεται στους άλλους, δεν ενδιαφέρεται καν για το πώς δείχνει στον ίδιο της τον εαυτό. Ένα μπουκέτο με συναισθήματα στο χέρι, το πάθος, η εμμονή, η λαχτάρα, ο (αυτο)εξευτελισμός, ανάμεσα τους. Καταστρώνει στρατηγικές, φαντάζεται εναλλακτικές, κολυμπάει στα δύσκολα νερά της ελπίδας. Γιατί, ναι, είναι μια ιστορία αγάπης αυτή.

Υπάρχει μια λογοτεχνία εκεί έξω, τέτοια είναι η περίπτωση του Είμαι φαν, που στην επιφάνεια είναι κάπως ανάλαφρη, διασκεδαστική, χαλαρή, αφελής ίσως, από κάτω το υποθαλάσσιο κοχλάζει. Ένας ρεαλισμός προσαρμοσμένος στο σήμερα, στην ψηφιακή εγγύτητα, πίσω από μια οθόνη, το θάρρος με το οποίο η απόσταση οπλίζει τη δειλία, η αμηχανία όταν συναντάς εκείνον που έχεις βομβαρδίσει με μηνύματα, υποσχέσεις, υπονοούμενα, έχοντας χρησιμοποιήσει το πλέον βρώμικο λεξιλόγιο και τις δυνατότητες της κάμερας. Η αφήγηση, μαζί και η βίωση, ενός πάθους ζει από την απόσταση, απ' όσα η ασφάλεια της ποτίζει. Δεν με ενδιαφέρει η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από μόνη της, αλλά η χρηστικότητα, ο τρόπος με τον οποίο η Πέιτελ την εντάσσει στην πλοκή της.

Ίσως το λογοτεχνικά ρεαλιστικό να μη συμβαδίζει με τον εν γένει ρεαλισμό, ίσως αρχικά αυτό να ξενίζει κάπως. Όμως, ποιος δεν θα παραδεχόταν, πως το ερωτικό παιχνίδι πια παίζεται με αυτούς τους όρους;

Αναφέρθηκα και παραπάνω σε αυτή την ιδιότυπη αυτογνωσία που η αφηγήτρια διαθέτει, κυρίως ως προς το παθέτικ του πράγματος, να θέλει κάποιον που δεν την θέλει, να θέλει, για την ακρίβεια, κάποιον με διαφορετικό τρόπο από αυτόν που εκείνος τη θέλει, να κατασκοπεύει μια αντίζηλο, που πιθανότατα αγνοεί ή αδιαφορεί πλήρως για την παρουσία της, να διαχειρίζεται, εντυπωσιακό το πώς, την εμμονή της με μια λογική, δεν παρασύρεται, δεν μοιάζει να παρασύρεται, απλώς ακολουθεί τα νερά του ποταμού, τα ρεύματα, τις στροφές και τους καταρράκτες του, ζει την ιστορία αυτή κυρίως κατά μόνας, πώς αλλιώς, άραγε, θα μπορούσε να συμβεί.

Η πρόζα της Πέιτελ με κράτησε μέχρι τέλους. Δεν είναι μάλλον ορθό να χρησιμοποιήσω τον όρο τρέλα, να την προσδιορίσω ως τρελή την πρόζα, δεν θα το κάνω, παρότι το σκέφτομαι και το κατά κάποιο τρόπο το κάνω. Στη λογοτεχνία αυτή, στο υποείδος αυτό για την ακρίβεια, ένα από τα πράγματα που με ιντριγκάρουν είναι το πώς στέκονται οι συγγραφείς απέναντι στον κεντρικό, συνήθως πρωτοπρόσωπο, αφηγητή τους, άραγε τον αγαπούν, τον κοροϊδεύουν, τον κρατούν απλώς σε μια απόσταση ωσότου ολοκληρώσει αυτό που έχει αναλάβει να κάνει, πότε τον αγκαλιάζουν και πότε τον δείχνουν και γελούν, γελούν δυνατά, με κομμένη την ανάσα από τα γέλια, και μετά να πάλι μια υποψία αγκαλιάς, μια απόπειρα ενσυναίσθησης, και δώσε του πάλι από την αρχή.

Αυτή η αμφιθυμία, τόσο έντονη στην καθημερινότητά μας, άραγε από πάντα ή μόλις πριν λίγο άρχισε να εμφανίζεται, απέναντι στους ανθρώπους γύρω μας, τώρα που το πώς δείχνουμε στους άλλους, να τα κοινωνικά δίκτυα, έχει αποκτήσει νέες δυνατότητες, η απόσταση στο ποιοι είμαστε, στο ποιοι είμαστε πίσω από την οθόνη, ποιοι δείχνουμε πως είμαστε είναι κάτι που σαφέστατα επηρεάζει την καθημερινότητα που οι ατομικότητές μας συνθέτουν.

Και αναφερόμενος παραπάνω σε ένα υποθαλάσσιο κοχλασμό, ήθελα να πω για το κοινό έδαφος που νιώθει ο αναγνώστης πως ίσως μοιράζεται με ένα άτομο όπως η αφηγήτρια, που στην επιφάνεια και χαλαρά μπορεί να την κοροϊδέψει ή να την παινέψει ψεύτικα, όπως κάνουμε συλλήβδην στα παιδιά, αλλά τι συμβαίνει όταν στο άτομο εκείνο, στη συνθήκη εκείνη αν προτιμάτε, αναγνωρίζουμε κάτι δικό μας, κάτι που δεν είμαστε ίσως έτοιμοι να παραδεχτούμε, κάτι που με κόπο καταχωνιάζουμε και αρνούμαστε, κάτι που μας γαργαλάει, κάτι που μας δοκιμάζει, κάτι που μας αναστατώνει, μας θυμώνει, μας εξοβελίζει από την ασφαλή ράγα επί της οποίας θέλουμε να πιστεύουμε πως κινούμαστε, όλα οργανωμένα, καλώς αποφασισμένα και εκτελεσμένα.

Το περιβάλλον εντός του οποίου κινείται το μυθιστόρημα, ψηφιακό ή αναλογικό, είναι εκείνο που είναι γνώριμο, όχι τόσο όσα συμβαίνουν, σκέφτεται ή κάνει η αφηγήτρια, ποτέ οι αναλογίες δεν είναι απόλυτα μία προς μία, συνήθως όταν διαβάζουμε κάτι από το οποίο νιώθουμε ασφαλώς απομακρυσμένοι, δεν μας αφορά σκεφτόμαστε, τότε ίσως η χαλάρωση ποδοπατά την όποια άμυνα, δεν το βλέπουμε να έρχεται. Θέλω να πω πως διαβάζοντας το βιβλίο της Πέιτελ, ή το I love Dick, για παράδειγμα, ένιωσα μια αναστάτωση αδιευκρίνιστη, κάτι υπάρχει εκεί που αναστατώνει, ανάμεσα και πίσω από τις λέξεις, κάτι γνώριμο, οικείο, όπως τα ρούχα που έχουν χρόνια να βγουν από τη ντουλάπα και κάνουμε πως τα ξεχνάμε κάθε φορά που λέμε δεν έχω τι να φορέσω και βγούμε για ψώνια και τα τοποθετήσουμε και εκείνα στη ντουλάπα σπρώχνοντας ακόμα βαθύτερα τα άλλα, ελπίζω να έχω βάλει ναφθαλίνη, ποιος θέλει τον σκόρο να του φάει τα αγαπημένα του ρούχα;

υγ. Για το I love Dick περισσότερα μπορείτε να βρείτε εδώ.

υ.υγ. Αν θέλετε να «με κεράσετε έναν καφέ», μπορείτε εδώ!

 

Μετάφραση Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη

Εκδόσεις Αλεξάνδρεια