Μία κατάβαση δεν είναι αρκετή

Πέδρο Πάραμο - Χουάν Ρούλφο

Νιώθεις την ανάγκη να επιστρέψεις, να πιάσεις το νήμα της αναζήτησης του Χουάν Πρεσιάδο από την αρχή, από την ιερή υπόσχεση στην ετοιμοθάνατη μητέρα πως θα αναζητήσει τον πατέρα του, Πέδρο Πάραμο, στην Κομάλα, από την οποία εκείνη αναγκάστηκε να φύγει πριν χρόνια.

" Ήρθα στην Κομάλα γιατί μου είπαν πως εδώ ζούσε ο πατέρας μου, κάποιος Πέδρο Πάραμο. Μου το' πε η μητέρα μου. Κι εγώ της υποσχέθηκα πως θα ερχόμουν να τον βρω μόλις θα πέθαινε. Της έσφιξα τα χέρια, σημάδι ότι θα το έκανα, γιατί εκείνη βάδιζε τότε προς το θάνατο κι εγώ ήμουν πρόθυμος να της υποσχεθώ τα πάντα."

Δυσδιάκριτο το όριο ανάμεσα στους δύο κόσμους, τον πάνω και τον κάτω, ακόμα και για τον ίδιο τον ήρωα που σαν άλλος Ορφέας δείχνει αποφασισμένος να τηρήσει την υπόσχεση και να περάσει στο άχρονο βασίλειο των νεκρών. Θα επιστρέψει στην όμορφη Κομάλα των μητρικών αναμνήσεων η οποία πια έχει μετατραπεί σε κόλαση λόγω του τύρρανου πατέρα του. Θα βρεθεί ανάμεσα σε μουρμουρητά και φαντάσματα, θα γνωρίσει έτσι το βιός του άγνωστου ως τότε σε αυτόν πατέρα, αλλά και την ιστορία του Μεξικού.

Όλα γίνονται ένα, με προεξάρχοντα το χρόνο. Ρεαλισμός και φαντασία, ζωή και θάνατος, όλα ένα. Η μορφολογία του κειμένου φαινομενικά άτακτη φανερώνει μια συγγραφική ιδιοφυία η οποία μακριά από υπάρχοντες κανόνες θα καταφέρει να παραδώσει ένα κείμενο διαθήκη για τις επόμενες γενιές, να αποτελέσει οδηγό για τη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία, που θα φτάσει στο απόγειό της με το μαγικό ρεαλισμό.

Και ύστερα ο συγγραφέας σώπασε μέχρι το θάνατό του, είπε όσα είχε να πει και παρά τις εξαγγελίες του εκδότη του, κανένα άλλο έργο του δεν ήρθε στην επιφάνεια. Καταξιώθηκε νωρίς, βραβεύτηκε, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης αλλά έμεινε τριάντα χρόνια στη σιωπή, δίνοντας μόνο κατά καιρούς διαλέξεις και συνεντεύξεις. Ο Χουάν Ρούλφο, με μόλις μια συλλογή διηγημάτων και ένα μυθιστόρημα, συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πιο σημαντικούς λογοτέχνες του περασμένου αιώνα. Μερικοί άνθρωποι αρκεί να αφήσουν ένα και μόνο σημάδι
από το πέρασμά τους.

Με το πέρας της πρώτης ανάγνωσης επέστρεψα δίχως δεύτερη σκέψη πίσω στην αρχή, ανάγκη για παράταση της απόλαυσης. Υπέροχη η μετάφραση από την Έφη Γιαννοπούλου ενός απαιτητικού κειμένου. Μπόρεσε να αποδώσει στα ελληνικά τον λυρισμό και την ιδιαίτερη χρήση της γλώσσας του συγγραφέα. Όμορφη και πλήρης η έκδοση, από τη σειρά Σύγχρονοι Κλασικοί των εκδόσεων Πατάκη, σειρά η οποία επενδύει στο - συχνά- δυσεύρετο κλασικό ανάγνωσμα.

Αρχικά στο βιβλίο θα δινόταν ο τίτλος Μουρμουρητά, τελικά επικράτησε το όνομα του πατέρα, ίσως προσωπικά να προτιμούσα εκείνον τον πρώτο τίτλο αν και, μάλλον, μικρή σημασία έχει.

Πώς αλλιώς θα μπορούσε να τελειώνει άραγε μια ανάρτηση για ένα τόσο όμορφο και σημαντικό βιβλίο παρά με μια προτροπή;

Εκεί που χτυπά η καρδιά μου ( 2011 )

Υπάρχει ζωή στον ιταλικό κινηματογράφο τελικά και ας μη φτάνει στα λαμπρά επίπεδα του παρελθόντος, του χρυσού παρελθόντος, της σινετσιτά, του Φελίνι, του Αντονιόνι, του Παζολίνι, του Ντε Σίκα, των αδερφών Ταβιάνι και τόσων άλλων δημιουργών.

Η Ιταλία είναι η ευρωπαϊκή χώρα που, κατά τη γνώμη μου, επηρεάστηκε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη από το αμερικάνικο όνειρο σε κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδο. Δυστυχώς θύμα αυτής της αμερικανοποίησης υπήρξε και ο πολιτισμός σε όλες του τις εκφάνσεις. Γιατί μπορεί στην Ελλάδα η κινηματογραφική παραγωγή να στηρίχτηκε στο σεξουαλικό χιούμορ λόγω της μικρής αγοράς και άρα των μετρημένων οικονομικά παραγωγών, αλλά στην Ιταλία παρατηρήθηκε το φαινόμενο της πλήρους αμερικανοποίησης με λαμπερές παραγωγές οι οποίες όμως μακριά στέκονται από το καλλιτεχνικό όραμα, κινηματογράφος των παραγωγών και των διαφημιστών.

Ο Μορέτι και ο Μπενίνι την προηγούμενη δεκαετία κάτι προσπάθησαν να πουν και μάλλον το είπαν αλλά στην πορεία το έχασαν υποκύπτοντας σε μια αντιμπερλουσκονική μανία, δικαιολογημένη μεν αλλά μικρού καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος.

Με το σινεμά του Σορεντίνο ήρθα σε επαφή πριν ένα χρόνο σχεδόν. Οι συνέπειες του έρωτα (2004) με άφησε αποσβολωμένο, μαγεμένο από τις εικόνες τους, δεν είχα βρει τα λόγια εκείνα τα ικανά που θα μπορούσαν να με οδηγήσουν σε μια ανάρτηση αντάξια της ταινίας. Ακόμα φέρνω στο νου μου πλάνα, την αργή κίνηση της κάμερας, την μετατόπιση στον άξονα, τον τρόπο με τον οποίο σε μια τόσο στατική ταινία ο σκηνοθέτης κατάφερε να σπείρει τη δράση, έστω και αν επρόκειτο για την καρικατούρα αυτής. Αισθητικά συγγενής του In the mood for love του Wong Kar Wai, τεράστιο παράσημο αυτό.

Στη συνέχεια είδα το L'amico di famiglia (2006), το οποίο μπορεί να μην με ενθουσίασε αλλά μου επέτρεψε να δω τον ίδιο δημιουργό πίσω από την ταινία, σημαντικότατο χαρακτηριστικό το οποίο πάντα αναζητώ στη φιλμογραφία του εκάστοτε δημιουργού-σκηνοθέτη. Και τελικά την ταινία με την οποία ο Σορεντίνο έγινε ευρύτερα γνωστός, το Il divo (2008), δεν την έχω δει ακόμα.

Το Εκεί που χτυπά η καρδιά μου είναι η πρώτη αγγλόφωνη ταινία του Σορεντίνο, ιταλογαλλική παραγωγή με γυρίσματα στη Μεγάλη Βρετανία και στις ΗΠΑ. Θα χωρούσε να μπει στην κατηγορία των road movies παρά την ιδιαιτερότητά του.

Ο πρωταγωνιστής (Σον Πεν) είναι ένας πρώην διάσημος αστέρας της μουσικής. Εδώ και είκοσι χρόνια απέχει από τη δημιουργία και ζει με τη σύζυγό του σε ένα τεράστιο σπίτι μια ζωή γεμάτη πλήξη. Η είδηση πως ο πατέρας του πεθαίνει θα τον οδηγήσει στην άλλη μεριά του Ατλαντικού. Μετά την κηδεία θα μάθει πως ο εβραικής καταγωγής πατέρας του αναζητούσε καθ'όλη τη διάρκεια της ζωής του ένα Γερμανό στρατιωτικό ο οποίος κατάφερε να αποφύγει τη δίκη για εγκλήματα πολέμου κατά τη διάρκεια του ολοκαυτώματος. Τότε θα βρει ένα νόημα στη ζωή του και τη δυνατότητα να ξεφύγει από μια προσωπίκη παρεξήγηση η οποία του επέβαλε μια εκκεντρική εξωτερική εμφάνιση.

Όπως και στις προηγούμενες δημιουργίες του, ο Σορεντίνο στήνει την ταινία του γύρω από μια καρικατούρα. Έχω την εντύπωση πως αυτές ακριβώς οι καρικατούρες αποτελούν το πρώτο σπέρμα της έμπνευσης για τον Ιταλό σκηνοθέτη. Γιατί τι άλλο παρά ως καρικατούρα μπορεί κάποιος να χαρακτηρίσει τον πρωταγωνιστή;

Μεγάλη τύχη να έχεις υπό τις οδηγίες σου ως σκηνοθέτης έναν τεράστιο ηθοποιό όπως ο Σον Πεν, ο οποίος δεν διστάζει να δεχτεί τις κατά καιρούς υποκριτικές προκλήσεις που του παρουσιάζονται και ας πρέπει να τσαλακώσει την εικόνα του. Η σκηνή με τον David Byrne θα πρέπει να διδάσκεται σε κάθε δραματική σχολή.

Η εξωτερική εμφάνιση του πρωταγωνιστή μου έφερε στο μυαλό τον τραγουδιστή των Cure , Robert Smith. Αναρωτιόμουν, πριν λίγα χρόνια μετά από μια συναυλία τους, πώς είναι δυνατό να μην έχει βαρεθεί όλα αυτά τα χρόνια την ιδιαίτερα απαιτητική εξωτερική του εμφάνιση, και μπορεί τότε να απάντησα σχετικά αβίαστα πως απλώς υπηρετεί την εμπορική του εικόνα αλλά η ταινία έδωσε και μια άλλη διάσταση στην τότε απορία μου με εφαρμογή και σε πιο απλές καθημερινές καταστάσεις.

Υπέροχη ταινία αν και ιδιαίτερη. Εκτός από τον Wong Kar Wai, ο Σορεντίνο συγγενεύει και με τον Wes Anderson (The Royal Tenenbaums, The life aquatic with Steve Zissou, The Darjeeling Limited). Επίσης η συγκεκριμένη ταινία μου έφερε στο νου ακόμα μια ταινία που μου άρεσε αλλά που δεν είχε απήχηση παρά την σκηνοθετική υπογραφή του Τζάρμους, το The Limits of Control.

Υφαίνοντας τα Νήματα

Ας παίξουμε ένα παιχνίδι. Ας το ονομάσουμε Νήματα και ας δοκιμάσουμε να ενώσουμε με αυτά τρία βιβλία ή τρεις συγγραφείς που στο μυαλό μας σχηματίζουν μια φανερή ή κρυφή Τριάδα, μια διαδρομή που μας οδήγησε από το ένα στο άλλο και πίσω στο πρώτο, ακόμη και αν μεσολάβησε αρκετός καιρός ανάμεσα στις αναγνώσεις. Δε χρειάζεται ούτε να απολογηθούμε ούτε να δώσουμε ένα "επιστημονικό" υπόβαθρο στο χάρτη μας, αυτή, άλλωστε, θα είναι και η μαγεία του παιχνιδιού!

Συχνά πυκνά στις αναρτήσεις αυτού του ιστολογίου αναφέρομαι στα νήματα που με οδηγούν από βιβλίο σε βιβλίο. Πριν λίγες μέρες στην ανάρτηση με τίτλο Τα Νήματα (ένα παράδειγμα), επιχείρησα να καταδείξω με ένα παράδειγμα συγκεκριμένο τον τρόπο με τον οποίο ξεκινώντας από το Πάρκο των ελαφιών του Μαίηλερ, βρέθηκα να διαβάζω τη συλλογή διηγημάτων του Μόμ, Βροχή, και από εκεί τον Τόνιο Κρέγκερ του Τόμας Μαν.

Κάπως έτσι μου γεννήθηκε η ιδέα γι' αυτό το παιχνίδι ανταλλαγής νημάτων, όσοι πιστοί προσέλθετε!

Τόνιο Κρέγκερ - Τόμας Μαν

Εμβληματική μορφή της γερμανόφωνης λογοτεχνίας υπήρξε ο Τόμας Μαν, το έργο του οποίου έχει γνωρίσει, εκτός από πολλές εκδόσεις και μεταφράσεις, πλήθος ακαδημαϊκών μελετών. Το Μαγικό βουνό το διάβασα πριν χρόνια, Πάσχα στην επαρχία, ησυχία και κατάλληλες συνθήκες ώστε να αφεθώ στην ανάβαση. Το τελείωσα και το άφησα στο κομονδίνο αργά κάποιο βράδυ. Πέντε μέρες αργότερα θα συνειδητοποιούσα το μέγεθος αυτού του αριστουργήματος.

Άργησα να επιστρέψω στο έργο του Γερμανού συγγραφέα παρά την υπόσχεση που είχα δώσει τότε στον εαυτό μου. Αιτία στάθηκε το διήγημα του Σόμερσετ Μομ με τίτλο Σανατόριο. Αμφιταλαντεύθηκα γύρω από το ποιο έργο του πολυγραφότατου δημιουργού θα επέλεγα, έπαιξαν δυνατά ο Δόκτορ Φάουστους και ο Θάνατος στη Βενετία, τελικά επέλεξα τη νουβέλα Τόνιο Κρέγκερ, ένα από τα πρώτα σχετικά έργα του συγγραφέα.

Νομίζω ότι έκανα καλή επιλογή. Η νουβέλα αυτή, που φαινομενικά διέπεται από μια μεστή απλότητα τόσο στη γραφή όσο και στη δομή, φανερώνει κομμάτια από το ταλέντο και την ιδιοφυία του νεαρού Τόμας Μαν. Νουβέλα, που μπορεί να θεωρηθεί έργο μαθητείας, γεμάτη από αυτοβιογραφικά στοιχεία.

Ο Τόμας Μαν είναι σε αναζήτηση των εκφραστικών μέσων μέσω των οποίων στα επόμενα έργα του θα αφήσει βαθύ το χνάρι του στην αμμουδιά της λογοτεχνίας. Είναι όμως και σε προσωπική αναζήτηση. Μέσω της ιστορίας του Τόνιο Κρέγκερ εκφράζει προβληματισμούς προσωπικούς που τον απασχολούν τουλάχιστον σε εκείνη την περίοδο της ζωής του.

α) Η επιθυμία του ήρωα να γράφει τον κάνει να νιώθει ξένος ως προς την εποχή του, μακριά από όσα οι άλλοι περιμένουν από εκείνον.

β) Οι δύο ταυτότητες που παλεύουν εντός του, εκείνη του Γερμανού πατέρα και αυτή της μητέρας από το νότο (η μητέρα του Τόμας Μαν είχε ρίζες από τη Βραζιλία).
γ) Η σεξουαλική του ροπή που δεν είναι ξεκάθαρη ούτε στον ίδιο τον συγγραφέα (στη διαθήκη του, που άνοιξε χρόνια μετά το θάνατό του, παραδέχεται τις ομοφυλοφιλικές του σχέσεις τις οποίες απέκρυπτε κατά τη διάρκεια της ζωής του), κατάσταση ιδιαιτέρως βασανιστική.

Υπέροχη η μετάφραση και κατατοπιστικότατο το επίμετρο του Αλέξανδρου Ίσαρη. Μια νουβέλα που ναι μεν μπορεί να σταθεί μόνη της αλλά που μάλλον χρησιμεύει ως εργαλείο για τη γνωριμία με τον Τόμας Μαν.

Εκδόσεις Ύψιλον.


υ.γ Μη φοβηθείτε από το μέγεθος του Μαγικού βουνού, αξίζει τον κόπο η ανάβαση.

Τα νήματα ( ένα παράδειγμα)

Ετούτη η ανάρτηση θα έπρεπε κανονικά να είναι αφιερωμένη στη συλλογή διηγημάτων του Σώμερσετ Μώμ με τίτλο Βροχή. Αποφάσισα όμως να χρησιμοποιήσω τις γραμμές αυτές για να δώσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγω το επόμενο ανάγνωσμα.

Διαβάζοντας, λοιπόν, Το πάρκο των ελαφιών του Νόρμαν Μαίηλερ συνάντησα την ακόλουθη (έμμεση) προτροπή του συγγραφέως, " Ο πρώτος καλός Εγγλέζος πεζογράφος που διάβασα ποτέ μου ήταν ο Σόμερσετ Μομ και είχε γράψει κάπου ότι κανείς δεν είναι καλύτερος απ' όσο χρειάζεται να είναι."

Από καιρό είχα την επιθυμία να διαβάσω κάποιο διήγημα του γνωστού Εγγλέζου πεζογράφου, ο οποίος στην εποχή του ήταν ένα από τα πιο καυτά ονόματα, βάζοντας την υπογραφή του, εκτός από αρκετά διηγήματα, τόσο σε πολλά θεατρικά όσο και σε αρκετά σενάρια για τον κινηματογράφο. Μπορείτε να φανταστείτε τη χαρά μου που στο παζάρι της πλατείας Κλαυθμώνος, μαζί με Το πάρκο των ελαφιών, είχα φροντίσει να προμηθευτώ και τη Βροχή.

Δε χρειάστηκε να κάνω τίποτε περισσότερο από το να ακολουθήσω το νήμα που μου πέταξε ο Μαίηλερ.

Η Βροχή (εκδόσεις Ηριδανός σε μετάφραση Δημήτρη Κωνσταντινίδη) αποτελείται από πέντε διηγήματα ( Βροχή, ο Νεωκόρος, ο Πολύξερος, Σανατόριο, Ζιγκολό και Ζιγκολέτ). Το βασικό χαρακτηριστικό της γραφής του Μωμ, όπως αποτυπώνεται τουλάχιστον σε αυτή τη συλλογή διηγημάτων, είναι ο ξεκάθαρος πυρήνας του κάθε έργου, η ορατή έμπνευση του συγγραφέα που αποτέλεσε την αφορμή για τη συγγραφή της κάθε ιστορίας. Χωρίς να πλατιάζει, υπηρετεί πιστά το λογοτεχνικό είδος της μικρής φόρμας.

Στο ομώνυμο διήγημα θα ασχοληθεί με το έργο της ιεραποστολής. Οι δυτικοί που πιστεύουν πως ξέρουν τι πρέπει να κάνουν στο όνομα του δημιουργού για να "σώσουν" τους άγριους των άλλων ηπείρων. Η χριστιανική αγάπη και η ανθρώπινη τιμωρία.
Στο Νεωκόρο, ο αγράμματος νεωκόρος θα δει την πόρτα της εξόδου από την ενορία την οποία για χρόνια υπηρετούσε πιστά.
Ο Πολύξερος θα βρεθεί σε δύσκολη θέση όταν θα αναγκαστεί να παραδεχτεί την ήττα του κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού με πλοίο.
Ο Ζιγκολό και η Ζιγκολέτ, ζευγάρι, θα πρέπει να αποφασίσουν αν υπάρχει γυρισμός στο παρελθόν της ένδειας και της συνεχούς ανασφάλειας ή αν εκείνη θα πρέπει να συνεχίσει να παίζει τη ζωή της κορώνα γράμματα εκτελώντας το τρικ που εκείνος επινόησε.

Δεν αναφέρθηκα παραπάνω στο διήγημα με τίτλο Σανατόριο εσκεμμένα. Ήταν εκείνο που μου έδωσε το νήμα εξόδου από τον Εγγλέζο Μωμ στο Γερμανό Τόμας Μαν.

Το Μαγικό βουνό του Τόμας Μαν είναι ένα από τα βιβλία εκείνα που όσος καιρός και αν περάσει δε θα πάψουν ποτέ να με στοιχειώνουν. Όταν το διάβασα δεν διατηρούσα ετούτο το ιστολόγιο. Είναι απόφαση που έχω πάρει να μην αναφέρομαι αναλυτικά σε περασμένα βιβλία. Μπήκα στον πειρασμό να το κάνω για αρκετά, μα αντιστάθηκα. Διαβάζοντας όμως το Σανατόριο επέστρεψα για ακόμα μια φορά σε εκείνα τα ύψη όπου οι φυματικοί αποκομμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο δημιουργούσαν τη δική τους κοινωνική μικρογραφία στο περιθώριο του αγώνα για ζωή. Θυμήθηκα την υπόσχεση που μου είχα δώσει να επιστρέψω στο έργο του Μαν. Έτσι το επόμενο βιβλίο που θα διαβάσω θα είναι ένα από τα πρώτα έργα του συγγραφέα, η νουβέλα Τόνιο Κρέγκερ.

Το πάρκο των ελαφιών - Norman Mailer

"Στη γεμάτη κάκτους ερημιά της Νότιας Καλιφόρνιας, διακόσια μίλια από την πρωτεύουσα του σινεμά, όπως αποφασίζω να την αποκαλέσω, υπάρχει η πόλη της Χρυσής Ερήμου. Εκεί πήγα, μόλις έφυγα από την αεροπορία, για να γλεντήσω. Πριν από κάμποσο καιρό."

Η σκοτεινή πλευρά της λαμπερής Αμερικής. Τα φώτα της παγκόσμιας μητρόπολης του κινηματογράφου ρίχνουν μια βαριά σκιά στην κοντινή έρημο. Εκεί, στο πάρκο των ελαφιών, καταφεύγει ο αφηγητής, πρώην πιλότος της πολεμικής αεροπορίας, που πλούτισε σε κάποιο καζίνο της ανατολής, ανάμεσα σε ανθρώπους φιλόδοξους που βαδίζουν κάπως στα χαμένα, ψάχνοντας την ευκαιρία τους. Παραγωγοί και προαγωγοί καθορίζουν τους συναισθηματικούς κανόνες.

Μια βουτιά στο αμερικανικό όνειρο. Γιατί μπορεί ο Κέρουακ, ο Μπάροουζ και ο Μπουκόφσκι (με εξαίρεση ίσως το Hollywood) να έγραψαν για το περιθώριο της νέας ηπείρου, ο Μαίηλερ όμως ασχολείται με το λαμπερό εκ πρώτης όψεως προσκήνιο. Η λάμψη του θαμπώνει όσους, μέσα από τις εφημερίδες, παρακολουθούν τη ζωή των σταρς, όλα φαίνονται υπέροχα και ποθητά. Όμως τα ανθρώπινα πάθη καμία σχέση με το χρυσό δεν έχουν, φέρουν χρώματα μελανά, ανασφάλειες συναισθηματικές, φοβίες.

Η αλήθεια είναι πως η μικρή γραμματοσειρά αν και έδωσε μια παράξενη πυκνότητα στο κείμενο, εντούτοις με κούρασε κάπως, με αποτέλεσμα, παρά τη θέληση μου, να αναγκάζομαι να κάνω συχνά διαλείμματα από την ανάγνωση.

Καλή αμερικανική λογοτεχνία, σκοτεινή αλλά καλή, πολύ καλή.

Τις εκδόσεις Πλέθρον τις έχω ταυτισμένες στο μυαλό μου με το υπέροχο μυθιστόρημα του Κέρουακ Στο δρόμο, το οποίο είχα τη τύχη να διαβάσω σε μικρή αναγνωστική ηλικία.

Το συγγραφέα Νόρμαν Μαίηλερ τον ανακάλυψα τυχαία μόλις πριν ένα χρόνο, κανένα νήμα δε με οδήγησε ως εκεί, ήταν καθαρή τύχη. Διαβάστε εδώ τι έγραψα αφού διάβασα το μυθιστόρημα Οι σκληροί δε χορεύουν.



Μετάφραση Γιώργος Τασσόπουλος.
Επιμέλεια Αλέξης Ζήρας.
Εκδόσεις Πλέθρον.

Ιστορίες από την Κολιμά - Βαρλάμ Σαλάμοφ

Το κείμενο μας απορροφά. Ο λόγος του γίνεται καρφί που πονάει και καθηλώνει. Οι Ιστορίες από την Κολιμά μας τοποθετούν στο κέντρο ενός εφιάλτη: απάνθρωπα στρατόπεδα στις ρωσικές στέπες, κόπωση και μια παγωνιά που παραλύει. Το αντιλαμβανόμαστε. Το κακό είναι πλέον κοινός τόπος και η επιβίωση πραγματικός άθλος.

Ο Σαλάμοφ έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε διάφορα στρατόπεδα εργασίας. Εξορίστηκε προς ιδεολογική αναμόρφωση. Ο χείμαρρος των μικρών του διηγήσεων περιγράφει την καθημερινότητα των καταδικασθέντων: εξαντλητική δουλειά σε στοές ορυχείων, πείνα, ξυλοδαρμοί, ανακρίσεις, ποδοπάτημα της βούλησης. Η αφήγηση ζωντανεύει και τις πιο μύχιες σκέψεις των καταδίκων. Δεν ελπίζουν σε μια κίβδηλη μελλοντική ελευθερία. Αυτό που προέχει είναι να γραπώσουν γερά τη ζωή και να διασωθούν στο παρόν. Ταυτόχρονα όμως επιθυμούν και να παραμείνουν ακέραιοι, να μην ξεπουλήσουν την ψυχή τους αποκτώντας μια ηθική σωστό λάστιχο. Οι δεσμοφύλακες βέβαια δεν τους αφήνουν σε ησυχία. Κάθε λεπτό τους βάζουν σε πειρασμό. Κραυγάζουν γύρω τους υποσχόμενοι δώρα σε όσους καταδίδουν και είναι δουλικοί. Πολλοί δεν αντέχουν, καταρρέουν και συνεργάζονται.

Και η θέση του πνεύματος; Ποια είναι μέσα σε αυτήν τη θύελλα απανθρωπιάς; Ο συγγραφέας μας εκμυστηρεύεται ότι τα περισσότερα βιβλία παραμένουν αδιάφορα στους πόνους των δοκιμαζόμενων. Νοιάζονται μόνο να τέρψουν τα αυτιά με γλυκερά τεχνάσματα και γι' αυτό στα δύσκολα ηττώνται. Έτσι στο έργο βλέπουμε κορυφαίους των ρωσικών γραμμάτων (Ζαμιάτιν, Αντρέγεφ, Πλατόνοφ, Μάντελσταμ) να παρελαύνουν αφοπλισμένοι. Είναι τραγικοί ήρωες που συνειδητοποιούν το μάταιο της τέχνης τους μπροστά στη θριαμβεύουσα ωμότητα. Αυτό που χρειάζεται, μας λέει ο Σαλάμοφ, είναι μια νέα λογοτεχνία. Κάθε φράση της θα είναι κατά τέτοιο τρόπο ζυγισμένη ώστε θα έχει αποβάλλει κάθε τι το περιττό και το πεποιημένο. Θα επιμένει σε μια ουσιώδη λιτότητα αποδίδοντας τόσο την τερατώδη βία όσο και την ανθρώπινη ανάγκη της αυτοσυντήρησης.

Τελειώνοντας την ανάγνωση και κλείνοντας το βιβλίο παρατηρούμε ότι όλα όσα μας έχει σκιαγραφήσει ο συγγραφέας, δε σβήνουν αλλά εντυπώνονται έντονα μέσα μας. Εξακολουθούμε να αντικρίζουμε στρατιές καταδίκων να οδεύουν μέσα σε παγωμένα τοπία. Είναι ταλαιπωρημένοι. Φοράνε κουρέλια. Το κρύο περονιάζει το κορμί τους ενώ η κούραση λάμπει μέσα στα μάτια τους. Τους φανταζόμαστε αποκαμωμένους να ξαπλώνουν πάνω στο χιόνι, να κοιμούνται και να εισέρχονται σε μια άλλη επικράτεια. Εκεί τουλάχιστον έχουν καλή συντροφιά. Συναντούν τους αχώριστους φίλους τους από το Λοιμό του Φραγκιά και από το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος του Λέβι.

Μια ιδιαίτερη, πάντως, μνεία αξίζει η ελληνική έκδοση του έργου· τόσο για το επιμελημένο της μετάφρασης όσο και για το ιδιαίτερα χρηστικό της μέγεθος, που χώρεσε κοντά δύο χιλιάδες σελίδες σε ένα μόνο ευλύγιστο τόμο.

Γιάννης Φλ.