Ανατρέχοντας στα βιβλία που διάβασα φέτος, σε εκείνα που ολοκλήρωσα και σε εκείνα που παράτησα, σε εκείνα για τα οποία έγραψα και σε εκείνα για τα οποία, πλήθος λόγων, δεν το έκανα, διακρίνω μια καλή αναγνωστική χρονιά. Και διακρίνοντας μια καλή αναγνωστική χρονιά, αναφέρω μια εν γένει καλή χρονιά, αφού οι συνθήκες ήταν πρόσφορες για την ανάγνωση και αυτό είναι κάτι που μόνο ως δεδομένο δεν πρέπει να το θεωρήσει κανείς. Όταν δεν είμαι καλά δεν διαβάζω, όταν δεν διαβάζω δεν είμαι καλά, αυτός είναι ένας κλειστός κύκλος που δύσκολα σπάει. Δεν είναι πάντα εμφανές τι οδήγησε τον διαβήτη στην αρχή, τη χάραξη και το κλείσιμο του κύκλου, ποια είναι η αρχή και ποιο το τέλος, μόνο εκ των υστέρων γίνεται αντιληπτός ο εγκλωβισμός.
Οι λίστες είναι ένα φετίχ, όχι μόνο, είναι και ένας αστρολάβος των περασμένων, σήμερα, διατρέχοντας τη λίστα με τα βιβλία που διάβασα, διαλέγω αυτά ως σημαντικά για τη χρονιά μου, όχι απαραίτητα τα καλύτερα, όχι με όρους φιλολογικούς, αλλά εκείνα τα βιβλία που διάβασα μέσα στη χρονιά και ανάμεσα σε άλλα αναδύθηκαν ως ορόσημα μιας ανθρώπινης εφεύρεσης που διαχωρίζει τη μια χρονιά από την άλλη ως κάτι διακριτό στον επελαύνοντα χρόνο. Η λίστα, ακόμα και αύριο, ίσως να ήταν διαφορετική, σήμερα, όσον αφορά τη μεταφρασμένη λογοτεχνία, με τη σειρά να είναι κάπως διαισθητική και όχι επιπλέον αξιολογική, είναι:
- Μπέρτα Ίσλα - Javier Marías (μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδόσεις Πατάκη). Πάνε πάνω από δέκα χρόνια που από μια σειρά συγκυρίες διάβασα το Καρδιά τόσο άσπρη (μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδόσεις Σέλας), ένα ευδιάκριτο πριν και μετά δημιουργήθηκε. Ο θάνατός του υπήρξε ένα βίαιο τέλος, άλλο βιβλίο δεν θα γράψει, μένουν ωστόσο κάποια ακόμα αμετάφραστα στα ελληνικά. Το Μπέρτα Ίσλα, το προτελευταίο βιβλίο που εξέδωσε εν ζωή, δεν θα μπορούσε να λείπει από τη λίστα αυτή. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Αγάπη χαίνουσα - William Gaddis (μτφρ. Γιώργος Μπέτσος, εκδόσεις Ποταμός). Στο όνομα του Γκάντις γίνεται συχνά πυκνά αναφορά από άτομα που εκτιμώ για την αναγνωστική τους επάρκεια. Το The Recognitions, κάπου κάποτε, ανακοινώθηκε, ακόμα δεν έχει εμφανιστεί. Το Αγάπη χαίνουσα είναι το πρώτο βιβλίο του που μεταφράζεται. Καταλαβαίνω πως δεν είναι το πλέον αντιπροσωπευτικό του σύμπαντός του, ωστόσο η παρουσία του πνεύματος του Μπέρνχαρντ ήταν διάχυτη ως επιρροή και ως αντίδωρο, οι σπείρες και οι επαναλήψεις, ο στοχασμός επί του θανάτου του δημιουργού συνέθεσαν ένα καθηλωτικό ανάγνωσμα. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Ο ανιψιός του Βίτγκνεσταϊν - Thomas Bernhard (μτφρ. Βασίλης Τσαλής, εκδόσεις Πλήθος). Του αντίδωρου του Γκάντις είχε προηγηθεί η αναγνωστική επιστροφή στο μπερνχαρντικό σύμπαν. Η νέα κυκλοφορία σε καινούρια μετάφραση του Ανιψιού του Βίτγκενσταϊν υπήρξε μια καλή αφορμή για επιστροφή, το επίμετρο του Στέφανου Ρέγκα πρόσθεσε υπεραξία στην ανάγνωση, όσα βιβλία και αν είχαν προηγηθεί από την τελευταία ανάγνωση έργου του, ελάχιστα μπόρεσαν να συνθέσουν ανάχωμα στην ορμή του χείμαρρου, εγκλωβιστικός, καθηλωτικός, αναπνευστικά καθοριστικός. Καλό θα ήταν κάθε χρόνο να διαβάζω ένα δύο βιβλία του, ας το θυμάμαι αυτό. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Βλέπω τα κτίρια να πέφτουν σαν αστραπές - Keiran Goddard (μτφρ. Νατάσα Σϊδερη, εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Η έκπληξη της χρονιάς, ένα βιβλίο για το οποίο τίποτα δεν ήξερα, με πήρε και με σήκωσε. Ένα σφίξιμο ένιωσα όταν το είδα κατεβαίνοντας τη λίστα, ήταν ένα από τα κείμενα που διάβασα ξανά, το σώμα θυμήθηκε πώς το βιβλίο αποτυπώθηκε πάνω του, δεν ήμουν έτοιμος, δεν ήμουν προετοιμασμένος γι' αυτό. Είναι μια βεβαιότητα, ψευδής και αίολη, η εμπειρία μου θα με προστατέψει, ξέρω τι να περιμένω, σκέφτεσαι/πιστεύεις/ελπίζεις, τότε, ένα βιβλίο όπως αυτό, έρχεται και σε παίρνει παραμάζωμα, ο γδούπος ακούγεται. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Απειρόγωνο - Colum McCann (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο, εκδόσεις Καστανιώτη). Ο Α. το έκανε δώρο στη Δ. Εκείνη το διάβασε και ενθουσιάστηκε, έψαξε και βρήκε και τα υπόλοιπα βιβλία του Κόλουμ ΜακΚαν. Ξεκίνησε και ο ίδιος να το διαβάζει, αργά αργά, προσεκτικά. Τότε ξεκίνησε το κορτάρισμα, πρέπει να το διαβάσεις αυτό το βιβλίο, θα σου αρέσει σίγουρα, εντύπωση μου κάνει που δεν το έχεις διαβάσει, και τα λοιπά, και τα λοιπά. Έφερα το Απειρόγωνο σπίτι, το άφησα αρκετά ψηλά στη στοίβα. Ο καιρός περνούσε, το κορτάρισμα καλά κρατούσε. Υπέκυψα, ευτυχώς. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Το βιβλίο της εξαφάνισης - Ιπτισάμ Άζεμ (μτφρ. Πέρσα Κουμούτση, εκδόσεις Gutenberg). Ξημερώνει μια μέρα στο Ισραήλ και οι Παλαιστίνιοι έχουν εξαφανιστεί μηδενός εξαιρουμένου. Οι προοδευτικοί υποψιάζονται τον στρατό, οι πατριώτες φοβούνται κάποιο ύπουλο σχέδιο. Οι μέρες περνούν. Σπάνια ένα βιβλίο που στηρίζεται σε ένα πρωτότυπο κεντρικό εύρημα καταφέρνει να το ξεπεράσει, σπάνια μια ιστορία που βασίζεται στην απουσία είναι τόσο πολύβουη. Αν μιλάμε για πολιτικά στρατευμένη λογοτεχνία, όπου κάθε μια από τις λέξεις της κατηγορίας να έχει βάρος και αξία, τότε αυτό το βιβλίο είναι ένα καλό παράδειγμα.
- Φαινότυποι - Paulo Scott (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδόσεις Gutenberg). Ίσως το πλέον αδικημένο εμπορικά βιβλίο που διάβασα φέτος, η αξία του θεωρώ πως ήταν αντιστρόφως ανάλογη του πόσο διαβάστηκε, δεν ξέρω γιατί συνέβη αυτό, κάθε βιβλίο μοιάζει να έχει το άστρο του, δεν είναι ορθολογική σκέψη αυτή, το ξέρω, αλλά δεν ξέρω γιατί το βιβλίο αυτό δεν γνώρισε την υποδοχή που θεωρώ πως του αναλογούσε, παρότι όσοι το διάβασαν το ξεχώρισαν, δεν έσπασε τον πρώτο αναγνωστικό κλοιό. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Η ευτυχισμένη κοιλάδα - Annemarie Schwarzenbach (μτφρ. Γιάννης Κοιλής, εκδόσεις Νήσος). Φέτος, ένα από τα βιβλία που περίμενα ήταν μια επανέκδοση σε νέα μετάφραση, το Μάλινα της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν σε μετάφραση Αλέξανδρου Κυπριώτη, η έκδοση έγινε λίγο πριν από τις γιορτές, η ανάγνωση θα ακολουθήσει. Όταν διάβασα την Ευτυχισμένη κοιλάδα, μαζί με το επίμετρο και το βιογραφικό σημείωμα, διέκρινα μια επιρροή της Μπάχμαν, ακόμα μια περίπτωση λογοτεχνίας που στον καιρό της απαξιώθηκε, ενορχηστρωτής η μητέρα της, που προσπάθησε να εξαφανίσει κάθε γραπτό της ίχνος. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Ο πετρίτης - J. A. Baker (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδόσεις Δώμα). Αν κάποιος μου μιλούσε για το βιβλίο αυτό, δεν θα το διάβαζα, με ισχυρή αυτοπεποίθηση θα ισχυριζόμουν πως ένα τέτοιο βιβλίο δεν με αφορά. Και όχι μόνο το διάβασα, αλλά έφτασε ως εδώ, έντονα χαραγμένο στη μνήμη, αυτό το ημερολόγιο παρακολούθησης πετριτών κάποια χιλιόμετρα μακριά από τη βρετανική μητρόπολη, ίσως γιατί είμαστε οι μονομανίες μας και όταν διακρίνουμε και σε άλλους το πάθος που υγραίνει το βλέμμα ένα ένστικτο αλληλεγγύης ξεπηδά. Περισσότερα για το βιβλίο αυτό θα βρείτε εδώ.
- Ο Αυτοκράτορας της Χαράς - Ocean Vuong (μτφρ. Δημήτρης Μαύρος, εκδόσεις Gutenberg). Το περίμενα το βιβλίο αυτό, το Στη γη είμαστε πρόσκαιρα υπέροχοι έχει γράψει ανεξίτηλα μέσα μου, κάθε φορά που κάποιος πελάτης μου το ζητά στο βιβλιοπωλείο και εγώ σηκώνομαι στις μύτες να το κατεβάσω από το ράφι, το συνειδητοποιώ. Το περίμενα με ένα αίσθημα ανάμικτο, προσμονής και φόβου για την παγίδα της μανιέρας, για την ιδιαιτερότητα του δεύτερου βήματος, αλλά ποθούσα μια ακόμα αφήγηση από εκείνον. Δεν ξέρω αν σε βάθος χρόνου θα προσπεράσει συναισθηματικά εκείνη την πρώτη εμπειρία, ξέρω σίγουρα δύο πράγματα: το πρώτο κεφάλαιο είναι υποδειγματικό, αναπόφευκτα θα διατηρήσει τη λαμπρότητά του σε μια ασταθή, όπως η δική μου, μνήμη, και το δεύτερο είναι πως η ρεαλιστική αποτύπωση του ζόφου δια χειρός ποιητή την καθιστά μέσω της αντιστικτικότητας ακόμα πιο αληθοφανή, πιο πιστή με τον τρόπο της. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Η τελειότητα - Vincenzo Latronico (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Loggia). Το ευπώλητο της χρονιάς. Μία από τις γαμάτες όψεις της ενασχόλησης με το βιβλίο ως υπάλληλος βιβλιοπωλείου είναι πως πιάνεις στα χέρια σου βιβλία πριν εισέλθουν στο hype, χωρίς ιδιαίτερες προσδοκίες, χωρίς προϊδεάσεις, χωρίς ένα βάρος επιπρόσθετο στις πλάτες του. Έτσι συνέβη, ξεκίνησα να το διαβάζω τη μέρα που έφτασε στο μαγαζί, το διάβασα δύο φορές, μου άρεσε πολύ. Μπορώ να ακούσω τις ενστάσεις και τις διαφωνίες, δεν μπορώ ωστόσο να συνυπολογίσω τις απαιτήσεις που το κύμα του προσέδωσε. Γενικά δεν μπορώ να μετρήσω ένα βιβλίο σε σχέση με γενικόλογες προσεγγίσεις όπως για παράδειγμα: άξιζε όλο αυτό τον χαμό; Υπάρχει μια φράση καθοριστική, ο αφηγητής λέει σε κάποιο σημείο πως οι ήρωές του δεν μπορούσαν να διακρίνουν τον εξευγενισμό παρά μόνο στους άλλους. Με έτσουξε αυτή η απλή παρατήρηση, η λεκτικοποίησή της. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Ιντερμέτζο - Sally Rooney (μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά, εκδόσεις Πατάκη). Μιλώντας για hype, λογικό να ακολουθήσει αυτό το βιβλίο στη λίστα. Μία από τις τελευταίες αναγνώσεις της χρονιάς, ένα βιβλίο που περίμενα με σχετική ανυπομονησία, οι τελευταίες ογδόντα σελίδες του με καθησύχασαν στο τέλος μιας δύσκολης μέρας και αυτό από μόνο του θα ήταν αρκετό. Χρωστάω ένα κείμενο για το βιβλίο αυτό, κάποια στιγμή θα μαζέψω σκέψεις και σημειώσεις, ίσως να έχει χαθεί η στιγμή, αλλά νιώθω πως είναι απαραίτητη μια πιο αναλυτική καταγραφή της ανάγνωσης αυτής σε αυτό το ψηφιακό ημερολόγιο. Η ιστορία δύο αδελφών μετά τον θάνατο του πατέρα τους, ενώ ήδη η ζωή τους είχε τραβήξει άλλα μονοπάτια, έχοντας απομακρύνει τον έναν από τον άλλον, όπως συμβαίνει δηλαδή στη ζωή, και όχι όπως συχνά παρουσιάζεται, ως μια οικογενειακή φωτογραφία βουτηγμένη στη φορμόλη.
- Σουπερόσαυρος - Μέργεμ Ελ Μεγντάτι (μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδόσεις Carnívora). Το '24, ένα από τα πλέον απολαυστικά, με τον τρόπο του, βιβλία ήταν το Ας πούμε πως είμαι εγώ της Βερόνικα Ράιμο. Φέτος τη θέση του πήρε ο Σουπερόσαυρος. Φρέσκο, στην επιφάνεια συχνά ανάλαφρο, σύγχρονο και γνώριμο, αναγνωρίσιμο. Η συγγραφέας λέει την ιστορία της. Δεν νιώθει ή δεν αφήνει να φανεί μια εγωκεντρική τσιρίδα, καταφέρνει μιλώντας για εκείνη να μιλήσει για το σήμερα, όχι σε μια απόπειρα να υποδείξει και να αντιπροσωπεύσει, και γι' αυτό όλο αυτό λειτουργεί τόσο καλά, αβίαστα και ουδόλως ενοχλητικά. Κάτω από την επιφάνεια τα ύδατα είναι ταραχώδη και σε υψηλή θερμοκρασία. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Χωριστά δωμάτια - Pier Vittorio Tondelli (μτφρ. Δέσποινα Γιαννοπούλου, εκδόσεις Πόλις). Γλυκόπικρο και παλιακό, ο θάνατος που αντικατοπτρίζεται στη ζωή του εραστή που έμεινε πίσω στη ζωή και την απουσία. Η ιταλική λογοτεχνία, πρόσφατη και σύγχρονη, έχει γίνει πολύ του γούστου μου, κάποτε πίστευα πως μια αδιαφορία καλύπτει τη γείτονα, αυτό πια έχει αλλάξει εντελώς. Τα Χωριστά δωμάτια διαθέτουν μια ιδιότητα που η καλή λογοτεχνία συνηθίζει να φέρει, να είναι ανοιχτή σε αρκετές γωνίες ανάγνωσης. Κάθε αναγνώστης, της τότε ή της τωρινής εποχής, κάτι διαφορετικό θα εντοπίσει ως άξονα περιστροφής, με κοινό ωστόσο παρονομαστή την απόλαυση που ένα καλό βιβλίο απλόχερα προσφέρει. Μου έφερε στον νου Το δωμάτιο του Τζοβάνι του τεράστιου Τζέιμς Μπόλντουιν. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Κάποιοι από μας απειλούσαμε τον φίλο μας τον Κόλμπι - Donald Barthelme (μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδόσεις Οκτώ). Τα διηγήματα δεν είναι πολύ του γούστου μου. Για να επιβεβαιώνεται ο κανόνας απαραίτητες είναι οι εξαιρέσεις, οι εκκωφαντικές εξαιρέσεις, όπως αυτή που η ανάγνωση των διηγημάτων αυτών γέννησε. Τα στάδια κατάρριψης βεβαιοτήτων δεν έπαψαν μόνο ειδολογικά. Ένα ακόμα πράγμα που δεν μου αρέσει, δεν μου ταιριάζει, στα διηγήματα είναι η μηχανική της κατασκευής πάνω σε μια ωραία/πρωτότυπη ιδέα, δεν αρκεί από μόνη της για να δημιουργήσει λογοτεχνικές συνθήκες, δεν νομίζω πως αυτό χρειάζεται περαιτέρω εξήγηση. Επιπλέον, η ύπαρξη μιας κεντρικής λοξής ιδέας με παρέσυρε ακαριαία σε μια πηγή γέλιου, το γέλιο κόπηκε απότομα, όχι από μια τσεκουριά, ένα τουίστ ή κάποιο άλλο εύρημα, αλλά απλά και μόνο με τη συνέχιση της ανάγνωσης, δείτε για παράδειγμα τον τίτλο της συλλογής και του πρώτου διηγήματος, Κάποιοι από μας απειλούσαν τον φίλο μας τον Κόλμπι, η ακρίβεια της φράσης/πρόθεσης αρχικά δεν διαφαίνεται, μια φάρσα, μια ατάκα, ένα καλαμπούρι, μια εν κενώ απειλή που πραγματώνεται, έτσι όπως εξ αρχής δόθηκε χωρίς κανένα τρικ. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Ζωντανά πλάσματα - Munir Hachemi (μτφρ. Λουίς Εντοάρντο Τόρες, Σωτήρης Παρασχάς, εκδόσεις αντίποδες). Το πνεύμα του Μπολάνιο κατοικεί σε αυτό το μυθιστόρημα. Κατοικεί αλλά δεν το σκιάζει, δεν το καθιστά κακέκτυπη αντιγραφή, αλλά αντίθετα το εντάσσει στη γόνιμη επιρροή που αναπόφευκτα ένας σπουδαίος της λογοτεχνίας αφήνει παρακαταθήκη με το έργο του. Έχω περιέργεια να διαβάσω και κάποιο άλλο βιβλίο του Ατσέμι, ελπίζω σύντομα να συμβεί. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Τα θέλω όλα - Dominic Amarena (μτφρ. Δημήτρης Καρακίτσος, εκδόσεις Γεννήτρια). Έχω μια αδυναμία στη λογοτεχνία που έχει τη λογοτεχνία στο επίκεντρο της πλοκής. Ένας επίδοξος συγγραφέας που βιοπορίζεται προσφέροντας το σώμα του για πειράματα φαρμακευτικών σκευασμάτων, εντοπίζει στο κολυμβητήριο μια ηλικιωμένη, το πρόσωπό της κάτι του λέει, πρόκειται για μια συγγραφέα που εμφανίστηκε κάποτε με δύο σπουδαία βιβλία, δεν αναζήτησε τη δημοσιότητα, έζησε εν κρυπτώ και δεν έγραψε τίποτα άλλο. Μια συνέντευξη, σκέφτεται ο επίδοξος συγγραφέας, ίσως κρύβει μια λογοτεχνική ευκαιρία. Το πιο φαν μυθιστόρημα που διάβασα φέτος. Και επειδή τα βιβλιοπωλεία είναι τόπος μαγικός, ο συγγραφέας εμφανίστηκε ένα πρωί την ώρα που ένας φίλος μου έλεγε πόσο του άρεσε το Τα θέλω όλα που διάβαζε εκείνες τις μέρες. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
- Οι υπάλληλοι - Olga Ravn (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδόσεις Ίκαρος). Κλείνω τη λίστα, έχοντας προσθέσει περισσότερα βιβλία από όσα αρχικά σκόπευα, αλλά πώς να αφαιρέσεις κομμάτια από τη ζωή σου, με το πιο παράξενο βιβλίο που διάβασα, που ήταν τόσο παράξενο που με τον τρόπο του είχε έναν τρομακτικό ρεαλισμό, κάπου σε περιστροφή στο σύμπαν, μια εταιρεία με υπαλλήλους ανθρώπους και ανθρωποειδή, ένας εσωτερικός έλεγχος λειτουργίας, μια σειρά από συνεντεύξεις διακριτές ως αύξων αριθμός, απόκοσμο και μακρινό, τόσο οικείο και κοντινό, ταυτόχρονα. Περισσότερα για το βιβλίο θα βρείτε εδώ.
Κάπου εδώ θα κλείσω τη λίστα. Σήμερα είναι αυτά που ξεχώρισα. Ίσως αύριο να ήταν άλλα. Ο υποκειμενισμός και το στιγμιαίο παρόν άρχουν της λίστας αυτής. Αύριο θα ανατρέξω στην ελληνική λογοτεχνία.
